من گفتم : تو را بر ايشان سبيل نيست كه آن كس را كه به ( 1 ) از تو بود ، گفتند :
* ( لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً ) * . معاويه گفت : من بنروم از اين جا تا احوال ايشان بندانم . آنگه قومى را بفرستاد ، گفت : به روى و بنگرى و خبرى با ما دهى . برفتند چون پاى در در غار نهادند ، خداى تعالى بادى بفرستاد كه همه را بيرون ( 2 ) كرد از آن جا .
قوله : * ( وَكَذلِكَ بَعَثْناهُمْ ) * ، و همچونين ( 3 ) از خواب بركرديم ( 4 ) ايشان را ، يعنى همچنان كه ايشان را در غار برديم و بخوابانيديم و به ترس ايشان را ممنوع كرديم ، همچونين ( 5 ) ايشان را از خواب بيدار كرديم تا يكديگر را بپرسند . * ( قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ ) * ، گفت گويندهاى از ايشان - و آن مهتر ايشان بود - مكسلمينا : * ( كَمْ لَبِثْتُمْ ) * ، چند گاه است تا شما اين جا مقام كردهاى ؟ گفتند : روزى يا بهرى از روزى . گفتند : * ( رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ ) * ، خداى شما عالمتر است به مدّت مقام شما . « ما » ، مصدرى است ، اى بلبثكم ( 6 ) ، و المعنى بمدّة لبثكم چون گفتند : * ( يَوْماً ) * ، روزى ، بر نگريدند هنوز آفتاب مانده بود ، گفتند : * ( أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ) * ، يا بهرى از روزى تا دروغ نباشد ( 7 ) . آنگه مهتر ايشان گفت : * ( فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ ) * ، يكى را از شما بفرستى با اين درمها كه دارى .
گفتند : « ورق » ، درم باشد زده و مهر ( 8 ) نهاده ، و گفتند : سيم باشد زده و نازده را « ورق » خوانند . و قرّاء در اين لفظ خلاف كردند ، ابو عمرو و حمزه و خلف و ابو بكر عن عاصم خواندند : بورقكم ، به فتح « واو » و سكون « را » و ابو عمرو ، ادغام كرد « قاف » را در « كاف » ، لقرب المخرج ، بورقكم ( 9 ) ، و باقى قرّاء به فتح « واو » و كسر « را » . در او چهار لغت است : ورق ، و ورق ، و ورق ، و ورق ، ايضا : و الورق ، ورق الشّجر لا غير . و قيل : الورق ، المال من الابل ، قال :
و اغفر خطاياى و ثمّر ورقى
اى مالى ، و قال :
كانّ ايديهنّ بالقاع القرق
ايدى جوار يتعاطين الورق
هامش
( 1 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : بهتر .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : برون .
( 5 - 3 ) . همهء نسخه بدلها : همچنين .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : برانگيختيم .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : يلبثكم .
( 7 ) . قم : دروغزن نباشند .
( 8 ) . مل بر او .
( 9 ) . كذا در همهء نسخهها .