* ( قُلْ ) * ، بگو كه : * ( كَفى بِاللَّه شَهِيداً ) * ، خداى بس گواه ميان من و شما تا گناه از شماست يا تقصير از من است ، كه او به بندگانش دانا و بيناست .
* ( وَمَنْ يَهْدِ اللَّه ) * ، و هر كس را كه خداى هدايت دهد و الطاف با او پياپى دارد و كتاب فرستد به او و پيغامبر فرستد به او ، او مهتدى و ره يافته باشد . * ( وَمَنْ يُضْلِلْ ) * ، و هر كه را او اضلال كند ، يعنى خذلان كند او را . و اين را يا بر لطف تفسير بايد دادن يا بر حكم و تسميه و يا بر ره بهشت و اضلال از ره ثواب شرح بايد دادن ، گفت : هر كه را خداى تعالى هدايت دهد به آن تفسيرها كه گفته شد ، او مهتدى باشد ، يعنى ملطوف يا محكوم به هدايت يا و اصل به ثواب . و هر كه را اضلال كند بر آن اقوال كه گفتيم ، * ( فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِه ) * ، نيابى ايشان را دوستانى از فرود او . * ( وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ ) * ، و روز قيامت حشر ايشان بر رويهايشان كنم ( 1 ) . قتاده گفت از انس مالك ، كه او گفت : از رسول - عليه السّلام - پرسيدم كه خداى تعالى كافران را چگونه حشر كند بر رويها ؟ گفت : آن خداى كه قادر است كه ايشان را بر پايها بدواند ( 2 ) ، ايشان را بر رويها برواند . و اوس بن خالد روايت كرد از ابو هريره كه ، رسول - صلَّى اللَّه عليه و على آله - گفت : روز قيامت خلقان را حشر كنند بر سه صنف ، صنفى از ايشان پياده باشند و صنفى سوار و صنفى را بر روى حشر كنند . گفتند : يا رسول اللَّه ! بر روى چگونه روند ؟ گفت : همان خداى كه ايشان را بر پايها روان كرد ، ايشان را به ( 3 ) روى برواند . قوله : * ( عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا ) * ، كوران و گنگان و كران . و نصب او بر حال است بر ( 4 ) مفعول . اگر گويند ، چگونه گفت كه : ايشان كور و كر و گنگ باشند و خداى تعالى مىگويد : وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ . . . ( 5 ) ، و مىگويد :
سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً ( 6 ) ، و مىگويد : دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً ( 7 ) ، و اين آيات مناقض اين آيت است ؟ جواب گوييم ، عبد اللَّه عبّاس گفت : معنى آن است كه ، ايشان كور باشند . از آن كه چيزى نبينند كه ايشان را بايد ، و كر باشند چيزى نشنوند كه ايشان را خوش آيد ، و لال ( 8 ) باشند از حجّت ، سخنى نگويند كه ايشان را در آن خيرى باشد ،
هامش
( 1 ) . قم : كنيم .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : برواند .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : بر روى .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : از .
( 5 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 53 .
( 6 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 12 .
( 7 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 13 .
( 8 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : گنگ .