تو ، و آنگه كه اين همه كرده باشى ، گمان چنان است كه هم تو را باور نداريم ما .
رسول - عليه السّلام - برفت از آن جا ، ابو جهل گفت با ( 1 ) جماعت : شنيدى آن چه ما بر محمّد عرضه كرديم و هيچ قبول نكرد و او به هيچ وجه از دشنام ما و دشنام خدايان ما و تسفيه احلام ما و تضعيف آراى ما باز نخواهد ايستادن ؟ من هيچ چاره نمىدانم با او الَّا آن كه فردا چون او آيد و روى به كعبه كند در نماز چون به سجده شود ، سنگى بردارم ( 2 ) به آن مقدار كه توانم گرفتن ( 3 ) و بر سر او زنم و او را بكشم و از جور او باز رهيم ما و همه جهان . رسول - عليه السّلام - از آن جا دلتنگ باز گشت ( 4 ) و خداى تعالى اين آيات فرستاد به تسليت رسول - عليه السّلام .
* ( وَقالُوا ) * ، گفتند اين كافران كه ما ذكر ايشان كرديم : * ( لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ ) * ، ما تو را باور نداريم و به تو نگرويم ( 5 ) ، * ( حَتَّى تَفْجُرَ لَنا ) * ، تا بنگشايى براى ما از زمين چشمهاى آب ، چنان كه بر روى زمين روان گردد . كوفيان خواندند : حتّى تفجر به فتح « تا » و ضمّ ( 6 ) « جيم » مخفّف ، من فعل يفعل از ثلاثى مجرّد ، و حجّت ايشان آن است كه ينبوع واحد است . و باقى قرّاء به تشديد « جيم » خواندند از بناى تفعيل ، امّا دوّم اعنى قوله : * ( فَتُفَجِّرَ الأَنْهارَ ) * ، مقريان خلاف نركدند در تشديد آن ، براى آن كه انهار جمع است . و جمع دليل تكثير كند ، نحو قوله تعالى : وَغَلَّقَتِ الأَبْوابَ . . . ( 7 ) و ينبوع ، يفعول باشد ، من نبع الماء اذا خرج ( 8 ) من الارض نبوعا . و اين بنا براى مبالغت گويند ، چون يعسوب و يعفور ( 9 ) ، و جمعه ينابيع . و الفجر ، الشّق و التّفجير ، تكثير منه و منه :
الفجر للصّبح لأنّه ينشقّ ، و منه الفجور لأنّه خروج الى الفساد بشقّ عمود الحقّ .
* ( أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ ) * ، يا تو را بستانى باشد بسيار درخت ، كه درختان او زمين را بپوشد از آفتاب ، از درختان خرما و انگور و آنگه تو جويها در او روان كنى در ميان آن درختان . و نصب * ( خِلالَها ) * ، بر طرف است و نصب * ( الأَنْهارَ ) * ، بر مفعول به است ، و نصب * ( تَفْجِيراً ) * ، بر مصدر . و بيان كرديم كه از پى فعل مصدر چرا آرند . امّا للتّأكيد و تحقيق الفعل ، او لبيان كيفيّة الفعل ، و او لبيان العدد .
هامش
( 1 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : اى .
( 2 ) . قم : برداريم .
( 3 ) . قم : بر توانم گرفتن .
( 4 ) . آز : با گشت .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : بنگرويم .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : به فتح و ضمّ .
( 7 ) . سورهء يوسف 12 آيهء 23 .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل اذا اخرج .
( 9 ) . قم ، مل : يعقوب .