اين همه براى آن كه تو بر آسمان شوى ايمان نياريم ، تا براى ما كتابى يا نامهاى فرود آرى ، كه ما خوانيم ، كه در آن كتاب باشد كه ما را ( 1 ) واجب است متابعت تو كردن . * ( قُلْ سُبْحانَ رَبِّي ) * ، بگو منزّه است خداى من . مكّيان و شاميان خواندند : ( قال سبحان ربي ) ، بر خبر از ماضى ، و باقى قرّا بر امر ، و اين لفظ بر سبيل تعجّب فرمود خداى تعالى و گفتند : لفظ تنزيه براى نفيه تشبيه آورد ، از آنچه ايشان گفتند : * ( أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّه وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا ) * .
* ( هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا ) * ، من هستم الَّا آدمى فرستاده ؟ و اين كه شما گفتى در مقدور بشر نباشد و جز فعل قادر الذات ( 2 ) نبود .
* ( وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا ) * ، آنگه بر سبيل تعجّب گفت : چه منع كرده است مردمان را از آن كه ايمان آرند ! * ( إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى ) * ، چون قرآن و بيان و ادلَّه و معجزات به ايشان آمد ، الَّا آن كه مىگويند : خداى آدميى ( 3 ) را به پيغامبرى فرستاده است ؟ « ان » اوّل با فعل در محلّ نصب است بوقوع الفعل عليه مفعول دوم منع است ، و « ان » دوم اعنى قوله : * ( إِلَّا أَنْ قالُوا ) * ، در محلّ رفع است باسناد المنع اليه ، و قوله : * ( إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى ) * ، محلّ او نصب است بر ظرف .
* ( قُلْ ) * ، بگو و جواب ده ، يا محمّد ! بگو كه : اگر در زمين فريشتگانى بودندى ساكن ، يعنى اگر ساكنان زمين فريشتگان بودندى ( 4 ) ، ما از آسمان براى ايشان پيغامبرى فرستادمانى ( 5 ) فريشته تا از جنس ايشان بودى ، چه هر پيغامبرى بايد تا از جنس امّت بود تا امّت را با او الف باشد و به او مستأنس شوند و عند نزول او ملجأ نشوند . و قوله : * ( مُطْمَئِنِّينَ ) * ، نصب او بر حال است . حسن گفت : معناه قاطنين ( 6 ) مقيمين . جبّائى گفت : مخلَّدين عاصمين ( 7 ) ، كما قال : أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواه . . . ( 8 ) براى آن كه پيغامبر ( 9 ) آن جا بهتر به كار بايد ( 10 ) كه مردم و اهل عصر روى به عصيان نهاده باشند [ 149 - ر ] .
آنگه گفت : يا محمّد چون طمع تو از ايمان و رشد و صلاح ايشان منقطع شد ،
هامش
( 1 ) . قم : بر ما .
( 2 ) . قم : بالذات .
( 3 ) . آط ، آج ، لب : آدمى ، آب ، آز : آدمين .
( 4 ) . آز : بودى .
( 5 ) . قم ، آج ، لب : فرستادى .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : قانتين .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : عاصين .
( 8 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 176 .
( 9 ) . آط ، آب ، آز : پيغامبرى .
( 10 ) . قم ، آط ، آب ، آز : آيد .