مجهول است . رسول - عليه السّلام - خيمه به در زد . سه چهار ميل از مدينه و در بعضى روايات تا به ذو الحليفه ( 1 ) بيامد و منتظر مىبود تا اصحاب مجتمع شوند تا به شام رود چه گمان برد كه جهودان اين به طريق نصيحت ( 2 ) و مودّت ( 3 ) مىگويند . خداى تعالى اين آيت فرستاد .
* ( وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ ) * ، اى ارض المدينة [ 142 - ر ] . مجاهد و قتاده گفتند : مراد اهل مكّهاند ، و مراد به زمين ، زمين مكّه است . مجتمع شدند تا رسول را بقهر از مكّه بيرون كنند ، و اگر بكردندى خداى ايشان را امهال نكردى به غداى تا خداى پس از آن فرمود رسول را كه : هجرت كند از مكّه به مدينه .
شهر بن حوشب گفت از عبد الرّحمن بن غنم ( 4 ) كه : جهودان بيامدند و گفتند : يا با القاسم ( 5 ) ! اگر تو پيغامبرى تو را به شام بايد رفتن ( 6 ) كه آن زمين حشر و نشر است و جاى پيغامبران است . رسول - عليه السّلام - ايشان را باور نداشت ( 7 ) برخاست ( 8 ) به غزا به تبوك رفت و قصد او شام بود . چون به تبوك رسيد ، خداى تعالى اين آيت فرستاد : * ( وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها ) * ، و رسول را فرمود تا با مدينه رفت و گفت : محيا و ممات تو اين جاست و مبعث تو از اين جاست ، * ( وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ ) * ، و آنگه گفت از پس تو ايشان مقام نكردندى و بنماندندى الَّا روزگارى اندك . و اهل حجاز و ابو عمرو خواندند : « خلفك » ، و باقى قرّاء خواندند :
« خلافك » اعتبارا به قوله : فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّه . . . ( 9 ) ، و معنى يكى باشد ، قال الشاعر :
عقّب الرّذاذ ( 10 ) خلافها فكانّها
بسط الشّواطب بينهنّ حصيرا
و مثله قوله : وَإِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا . ( 11 )
* ( سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا ) * ، نصب او بر فعلى مقدّر باشد كه * ( لا يَلْبَثُونَ ) * بر او دليل مىكند ، يعنى لا يلبثون بعدك الَّا قليلا حتّى يهلكوا هلاك من كذّبوا
هامش
( 1 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : ذى الحليفه .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم و مل : « نصيحت » ندارد .
( 3 ) . قم : تودّد .
( 4 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : علم .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : ابا القاسم .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : رفت .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : باور داشت .
( 8 ) . مل ، آج ، لب : برخواست .
( 9 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 81 .
( 10 ) . آط ، آج ، لب : المراد .
( 11 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 16 .