مثل ( 1 ) آن كنى كه ايشان كرده باشند شما را . و لفظ « عقوبت » في قوله : * ( بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِه ) * ، مجاز است چه آن از ايشان ابتدا بود و ابتدا عقاب نباشد ، عقاب آن بود ( 2 ) كه عقيب ( 3 ) فعلى ( 4 ) باشد بر وجه استحقاق جز كه براى ازدواج لفظ آن را « عقاب » خواند ، مثل قوله : وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها . . . ( 5 ) ، و قوله : فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْه . . . ( 6 ) ، و اين را نظاير بسيار است . و اگر صبر كنى ، * ( لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ ) * ، آن بهتر باشد ( 7 ) صابران را . رسول - عليه السّلام - گفت : صبر كنم و آنچه عزم كرده بود ( 8 ) رها كرد . عبد اللَّه عبّاس و ضحّاك گفتند : اين از پيش نزول سورت براءة بود . [ آنگه ( 9 ) خداى تعالى رسول را فرموده بود كه قتال با آن كس كن كه او با تو قتال كند و ابتدا به قتال مكن ] ( 10 ) چون سورت براءة فرود آمد و خداى تعالى جهاد فرمود ، اين آيت منسوخ بكرد .
آنگه او را حثّ كرد بر صبر كردن و ترغيب كرد ، گفت : * ( وَاصْبِرْ ) * ، صبر كن كه صبر تو ( 11 ) نيست مگر به خداى ، اى بمعونة اللَّه و توفيقه ، به توفيق خداى ( 12 ) توانى كردن ( 13 ) . * ( وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ ) * ، و دلتنگ مباش بر اعراض و عدول ايشان از تو . * ( وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ ) * ، و مباش در تنگى از مكرى كه ايشان مىكنند . ابن كثير خواند اين جا و در سورة النّمل : « فى ضيق » به كسر « ضاد » و باقى قرّا به فتح ( 14 ) خواندند . بعضى گفتند : دو لغت است به يك معنى . و بعضى فرق كردند ، گفتند :
الضيق فى القلب و الصّدر ( 15 ) ، و الضيق في المعاش ( 16 ) و المساكن . و أبو عمرو گفت ، بصريان گفتند : ضيق به فتح ، غم باشد و به كسر ، شدّت . فرّاء گفت ، كوفيان گفتند : هر
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : ندارد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : باشد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : عقب .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : فعل .
( 5 ) . سورهء شورى ( 42 ) آيهء 40 .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 194 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم يعنى صبر بهتر باشد .
( 8 ) . قم ، آط ، آب ، آز : آن عزم كه كرده بود ، آج ، لب : آن عزم كه كرده .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم كه .
( 10 ) . اساس : ندارد ، از قم ، افزوده شد .
( 11 ) . قم : به تو .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها صبر .
( 13 ) . قم : توان كردن .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها ضاد .
( 15 ) . آج ، لب : و الصّدور .
( 16 ) . آط ، آز ، آج ، لب : فى العيش .