محمّد و آل محمّد كما صلَّيت على إبراهيم و آل إبراهيم .
و گفتند : مراد به اين حسنه فرزندان مطيعاند كه او را داد در وقت پيرى و نوميدى . و گفتند كه : قبول عام خواست كه او را بود در همه امّتان . * ( وَإِنَّه فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ ) * ، و او در آخرت از جملهء صالحان و نيكان ( 1 ) باشد و بنزديك خداى تعالى ( 2 ) درجه و منزلت ايشان دارد تا جمع باشد او را خير دنيا و آخرت و بعضى دگر گفتند : در آيت تقديم و تأخيرى هست و مجاز او اين است : و آتيناه فى الدّنيا و فى الآخرة ( 3 ) حسنة و انّه لمن الصّالحين .
* ( ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ) * ، گفت : ( 4 ) وحى كرديم به تو ، * ( أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ ) * ، كه ملَّت و دين او را متابعت كنى ، ( 5 ) يعنى اقتدا كن به او در دعوت با دين خداى از توحيد و عدل و نفى ( 6 ) از كفر و شرك بر طريق و سيرت او برو . و مراد آن است ( 7 ) كه بر شرع او عمل كن ، چه رسول ( 8 ) - عليه السّلام - به شرع هيچ پيغمبر متعبّد نبود ، على وجه الاقتداء به و المتابعة له ، چه اگر چنين بودى از امّت او بودى و آن پيغامبر به از او بودى ، چه پيغامبر به از امّت باشد و مقتدا به از مقتدى ( 9 ) ، و اين خلاف اجماع است .
اما اگر بعضى مسايل ( 10 ) به اتّفاق موافقت باشد آن را با شرع ( 11 ) ديگر پيغامبران ، پيغامبر - عليه السّلام - مكلَّف ( 12 ) باشد كه به آن نه بر سبيل متابعت و اقتدا به ايشان ( 13 ) باشد بل بر سبيل اتّفاق الشّرعين ( 14 ) باشد . و لفظ اتّباع بر توسّع و تشبيه باشد ، لاتّفاق الفعل ( 15 ) في الصّورة . و گفتند ( 16 ) : مراد به « ملَّت » تكاليف عقلى است ، على هذا التأويل .
* ( حَنِيفاً ) * ، نصب او بر حال باشد و روا بود كه از فاعل بود يا ( 17 ) حال باشد از رسول
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : باشد و نيكان .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم در .
( 3 ) . آب ، آج ، لب : و الآخرة ، آط : ندارد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها آنگه .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : كن .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : نهى .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : نه آن است كه .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ما .
( 9 ) . قم ، آط ، آج ، لب : مقتدى به از مقتدى .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : مسائل .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : ديگر شرع .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها كه .
( 13 ) . قم : به آن .
( 14 ) . آط ، آب : اتّفاق شرعتين .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها : الفعلين .
( 16 ) . آط ، آج ، لب : گفتن .
( 17 ) . همهء نسخه بدلها : تا .