براى اين او را امّت خواند ( 1 ) ، كه هر خصلت كه در امّتى و عالمى باشد پراگنده ( 2 ) در او مجموع بود ، چنان كه شاعر گفت ( 3 ) :
و ليس للَّه بمستنكر
أن ( 4 ) يجمع العالم في واحد
و گفتند : براى آنش امّت خواند كه قوام امّت به او بود ، و امّت ، فعلة باشد من امّه ، إذا تبعه ( 5 ) و قصده ، پس فعلة باشد به معنى مفعول كالطَّعمة و الاكلة و اللَّقمة و الخبرة ( 6 ) و غير ذلك . و اين قوّت آن قول است كه گفتند به معنى امام است .
* ( قانِتاً ) * ، اى دائم الطَّاعة ، دائم طاعت بود ، و القنوت ، دوام الطَّاعة و دوام القيام فى الصّلاة . آنگه به عرف شرع عبارت است از ( 7 ) دعا كه در ركعت دوم نماز ، قبل الرّكوع و بعد القراءة ، خوانند ( 8 ) ، * ( لِلَّه ) * ، مطيع بود خداى را ، * ( حَنِيفاً ) * ، مسلمان بود . آنگه اشتقاق او يا از ميل باشد يا از استقامت ، چنان كه بيان كردهايم ( 9 ) . و أحنف گويند مايل القدم را ، و نيز آن را كه همه پاى او بر زمين نشيند ، و از جملهء مشركان نبود .
* ( شاكِراً لأَنْعُمِه ) * ، و نيز شاكر بود نعمتهاى خداى را . و « شكر » اعتراف باشد به نعمت منعم با ضربى تعظيم او . * ( اجْتَباه ) * ، برگزيد خداى تعالى اورا ، ( 10 ) و * ( هَداه ) * ، و راه نمود او را به انواع الطاف و توفيق بر ره ( 11 ) راست كه ره ( 12 ) مسلمانى است و دين حق .
* ( وَآتَيْناه فِي الدُّنْيا حَسَنَةً ) * ، و ما او را در دنيا نيكوى ( 13 ) داديم از رسالت و خلَّت ( 14 ) و ثناى نيكو .
مقاتل حيّان ( 15 ) گفت : يعنى آن نمازها كه او را فرمودند و به آن تخصيص كردند او را . و گفتند : به تكليف امّت ما ( 16 ) كه بر او صلات ( 17 ) فرستند في قولهم :
اللَّهمّ صلّ على
هامش
( 1 ) . آط ، آب ، آز ، آج : خواندند ، همهء نسخه بدلها بجز قم بعضى دگر گفتند : براى آنش امّت خواند .
( 2 ) . قم : پراگنده باشد .
( 3 ) . آب ، آز ، آج ، لب شعر .
( 4 ) . آج ، لب : و ان .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : اتبعه .
( 6 ) . آط ، آج ، لب : كالطَّعمه و اللقمه .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها آن .
( 8 ) . قم : خواندند .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : كرديم .
( 10 ) . قم : او را خداى تعالى .
( 11 ) . قم : به راه ، آط ، آب ، آز : به ره .
( 12 ) . قم ، آج ، لب : راه .
( 13 ) . آج ، لب : نيكى .
( 14 ) . آط ، آب ، لب : رسالت خلَّت .
( 15 ) . آط ، آج ، لب : چنان .
( 16 ) . قم : ندارد .
( 17 ) . آط ، آب ، آج ، لب : صلوات .