رحمت كند ( 1 ) . نه اين جا بر او حرج باشد و نه به قيامت بر او تبعهاى ( 2 ) باشد .
* ( وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ ) * ، « ما » موصوله است و گفتهاند :
مصدرى است . حق تعالى گفت : مگوى آن را كه وصف مىكند زبانهاى شما آن را به دروغ . و نصب « كذب » به وصف است ، يقال : و صفته كذا و بكذا ، و التقدير : و لا تقول ( 3 ) لوصف ألسنتكم الكذب . اگر « ما » مصدريّه گويند و اگر موصوله گويند ، تقدير اين ( 4 ) باشد : و لا تقولوا للَّذى ( 5 ) تصفه ألسنتكم الكذب بدل ضمير باشد ، و قوله :
* ( هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ ) * ، محل او نصب است بوقوع القول ( 6 ) عليه . و عبد اللَّه عبّاس خواند : الكذب به ضمّ « كاف » و « ذال » و رفع « با » على انّه نعت للألسنة ، و هو جمع كذوب ، يعنى آنچه زبان دروغزنتان ( 7 ) مىگويد و وصف مىكند . و حسن بصرى [ 107 - پ ] خواند : « الكذب » بالجرّ على انّه صفة ل « ما » ، أى لا تقولوا للكذب ( 8 ) الَّذي ( 9 ) تصفه ( 10 ) ألسنتكم هذا حلال و هذا حرام . و اين وجوه از روى معنى قريب است جز كه در قراءت ( 11 ) مشهور نيست در شواذّ است . خداى تعالى ( 12 ) نهى كرد عرب را و جز عرب را از آن كه از خويشتن تحليل و تحريم كنند . آنگه گفت :
اين وصف كه شما مىكنى اشيا ( 13 ) را به حلال و حرام ( 14 ) دروغ است ، چه آنچه حلال است حرام مىگويى ( 15 ) و آنچه حرام است حلال مىگويى ( 16 ) آن را . و آن به خلاف راستى است ( 17 ) دروغ باشد چه دروغ چيزى بود كه مخبر به خلاف آن بود ( 18 ) و مراد آنچه ايشان حرام كردند از بحيره و سائبه و حام و وصيله . و قولهم : ما فى بطون هذه الانعام خالصة لذكورنا و محرّم على أزواجنا ، إلى غير ذلك من الجهالات . آنگه
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : و رحمت كند بر او .
( 2 ) . قم : تبعت .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : و لا تقولوا .
( 4 ) . قم . آط ، آج ، لب : آن .
( 5 ) . آج ، آز ، آج : و لا تقولوا الَّذى .
( 6 ) . آب ، آز ، آج ، لب : الفعل .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : دروغزنانتان .
( 8 ) . آط : و لا يقولو الكذب .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : للَّذى .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : يصفه .
( 11 ) . قم : قراات .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها : حق تعالى .
( 13 ) . آز ، آج ، لب : ايشان .
( 14 ) . آج ، لب : به حرام .
( 15 ) . قم : گويى ، آز : مىگويند .
( 16 ) . قم : خوانى ، آط : مىخوانى ، آب ، آز ، آج ، لب : مىخوانيد .
( 17 ) . آب ، آز ، آج ، لب پس .
( 18 ) . قم : آط ، آج ، لب : باشد .