اين عذاب كه گفت : * ( فَأَذاقَهَا اللَّه لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ ) * .
آنگه ايشان را بر سبيل إباحت به صورت أمر گفت : * ( فَكُلُوا ) * ، بخورى ( 1 ) از آنچه خداى شما را روزى كرده است ، * ( حَلالًا ) * ، نصب او بر حال است از مفعول ، * ( طَيِّباً ) * ، پاكيزه ، * ( وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّه ) * ، و نعمت خداى را شكر كنى اگر او را مىپرستى ، و إضافت نعمت با او مىكنى . و معنى نه آن است كه اگر او را عبادت نمىكنى شكر جز او كنى ، بل معنى آن است كه چون دعوى عبادت او مىكنى شكر او را كنى كه نعمت شما از اوست . و براى آن گفتيم كه اين إباحت است به صورت ( 2 ) أمر ، چه ( 3 ) خداى تعالى اين را مريد نيست كه در ارادت اين غرضى نيست ، و اين ارادت عبث باشد ، و خداى تعالى منزّه است از عبث . چون إباحت كرد آنچه روزى است بيان كرد و آنچه نه روزى است ، بل حرام است ، تا از آن اجتناب كنند .
گفت : * ( إِنَّما حَرَّمَ ) * ، بحقيقت خداى حرام كرد بر شما مردار آنچه جان از او برفته باشد نه به تذكيه و ( 4 ) كشتن . * ( وَالدَّمَ ) * ، و خون و گوشت خوك ، * ( وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّه بِه ) * ، و هر ذبيحه كه عند آن نام جز خداى برده باشند و نه به نام خداى كشته باشند ، اين جمله حرام است . * ( فَمَنِ اضْطُرَّ ) * ، هر كه او مضطرّ شود و ضرورت او را به آن آرد كه از اين چيزهايش ( 5 ) تناول بايد كردن ( 6 ) ، * ( غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ ) * ، كه او باغى و عادى نباشد ، و نصب « غير » بر حال است ، و شايد كه استثنا بود . و اختلاف اقوال در باغى و عادى بگفتيم در سورة المائدة ، و درستتر ( 7 ) اقوال آن است كه « باغى » آن باشد كه خروج كند بر امام عادل ، و « عادى » آن كه تعدّى كند بر غيرى ( 8 ) در راه زدن . و گفتهاند :
« غير باغ » ، أى غير طالب للميتة « و لا عاد » أى لا يتعدّى شبعه ، يعنى بى آن كه طلب كند يا از رخصت در گذرد و آن مقدار كه ( 9 ) امساك رمق بود بى آنكه كه به سيرى رساند خود را . * ( فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ ) * ، خداى غفور و رحيم است ، بيامرزد او را و بر او
هامش
( 1 ) . آط : بخرى .
( 2 ) . قم : صورت .
( 3 ) . قم : ندارد .
( 4 ) . قم : به كشتن و تذكيت . ديگر نسخه بدلها : نه به كشتن و تزكيه .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : چيزهاش .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها قم : كرد .
( 7 ) . آط : درستر .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : بر غير .
( 9 ) . قم ، آط ، آب : را .