* ( لِصاحِبِه . . . ) * ، چون در اين چهار جاى كنايت راجع با رسول است در آن جا همچنان بايد كه باشد ، دگر آن كه : خداى تعالى در مثل اين آيت تصريح كرد به سكينه ( 1 ) بر رسول - عليه السّلام - فى قوله : ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّه سَكِينَتَه عَلى رَسُولِه وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها . . . ( 2 ) ، بلا خلاف اين ضمير عايد جز با رسول - عليه السّلام - نيست ، چون كنايات از اوّل آيت تا به آخر همه راجع با رسول است - عليه السّلام - آن يكى از ميانه نبايد كه راجع باشد با جز رسول ، آنگه گفت : * ( وَأَيَّدَه بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها ) * و قوّت [ داد ] ( 3 ) او را به لشكرهايى كه شما نديدى ايشان را ، يعنى فريشتگان . * ( وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّه هِيَ الْعُلْيا ) * و كلمت آنان كه كافر بودند فروتر كرد و كلمت خداى است كه بلندتر است ، و كلمت كنايت است از شأن و كار .
حق تعالى گفت : من كار كافران فرو نهادم و سافل و مقهور و مغلوب كردم . و كلمت خداى ، يعنى دين او و شرع رسول او هميشه بلند بوده است . و * ( كَلِمَةُ اللَّه ) * ، مرفوع است به ابتدا ، و * ( الْعُلْيا ) * ، خبر اوست ، و * ( هِيَ ) * فصل است بنزديك بصريان . و كوفيان عماد خوانند اين را . عبد اللَّه عبّاس گفت : كلمهء كفّار كفر است و شرك ، و كلمه خداى تعالى كلمهء ايمان است ، گفتن : لا إله الَّا اللَّه .
* ( وَاللَّه عَزِيزٌ حَكِيمٌ ) * و خداى تعالى عزيز است او را به نصرت كس حاجت نيست ، و رسول را نه از سر ( 4 ) عجز به غار فرستاد ، بل از جهت حكمت .
* ( انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا ) * ، ابو الضّحى گفت : اوّل آيت از سورت براءت كه فرود آمد اين آيت بود . مجاهد گفت : سبب نزول آيت آن بود كه : [ چون ] ( 5 ) رسول - عليه السّلام - صحابه را استنفار كرد به جهاد ، تعلَّل كردند و گفتند : در ميان ما ثقلاء و خداوندان صنعت و حاجت و اشتغال بسيارند و پراگنده روزگار ، خداى [ تعالى ] ( 6 ) اين آيت فرستاد ، گفت : به هر حال اگر خفيفى و اگر ثقيلى ( 7 ) ، نفر ( 8 ) بايد كردن و به جهاد برون بايد آمدن ، و گفت : اين نه عذر باشد .
مفسّران خلاف كردند در معنى خفاف و ثقال انس و ضحّاك و مجاهد و قتاده
هامش
( 1 ) . آو ، آج ، بم ، لب : سكينه را .
( 2 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 26 .
( 6 - 5 - 3 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 4 ) . آو ، آج ، بم ، لب : بهر .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : ثقيل .
( 8 ) . آج : نصر .