آنچه وعيد به آن تعلَّق دارد منع زكات است ( 1 ) نه جمع مال ، و اين وجهى لطيف است ، المعنى : و لا يخرجون الزّكوة بل يمنعونها . وجهى ديگر آن است كه ، فرّاء گفت : ضمير با فضّه برد و اكتفا كرد به يكى ديگر ، چنان كه گفت : وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها . . . ( 2 ) و لم يقل : اليهما ، و چنان كه گفت : وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ . . . ( 3 ) و لم يقل : و انّهما ، و مثله قول الشّاعر :
نحن بما عندنا و انت بما
عندك راض و الرّأى مختلف
و لم يقل : راضيان او راضون ، و قال آخر :
رماني بامر كنت منه و والدي
بريئا و من جول الطَّويّ رماني
و لم يقل : بريئين ، و قال آخر :
انّ شرخ الشّباب و الشّعر الاس
ود ما لم يعاص كان جنونا
و لم يقل : ما لم يعاصيا . اگر گويند : ضمير چرا با فضّه برد دون ذهب ، گوييم :
ايشان را في ردّ الضّمير الى احد المذكورين دو طريق است : يكى آن كه ، ردّ كنند الى اقرب المذكورين ، چنان كه در آيت ما هست كه فضّه به ضمير نزديكتر است از آن كه ذهب ، * ( وَلا يُنْفِقُونَها ) * يعنى الفضّة . و امّا آن كه ردّ به آن كنند كه نظر به او باشد ، كقوله : وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً . . . ( 4 ) نظر در آن جا و همّت ( 5 ) به تجارت بود . و « لهو » كار كمترينهء مردمان بود ، و قوله : بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها . . . ( 6 ) هم اقرب المذكورين است و هم اهمّ است . ابن الانبارى گفت : براى آن با فضّه برد كه فضّه عامتر باشد و بيشتر . * ( فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ ) * بشارت ده ايشان را به عذابى مولم .
و بشارت گفت در جاى انذار بر سبيل توسّع و مجاز براى آن كه هر دو پيدا شود بر بشره اثر آن و اين [ را ] ( 7 ) شرح داديم .
* ( يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ ) * عامل در نصب « يوم » ، عذاب ( 8 ) باشد ، اى بشّرهم بان يعذّبوا بها يوم القيمة ، گفت : بشارت ده ايشان را به عذاب در روزى كه اين سيمها و زرهاى ايشان بتابند در آتش دوزخ . و « ها » رواست كه راجع بود با
هامش
( 1 ) . اساس : الش ( ؟ ) به قياس با نسخهء آو و اتفاق نسخ تصحيح شد .
( 4 - 2 ) . سورهء جمعه ( 62 ) آيهء 11 .
( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 45 .
( 5 ) . آو ، آج ، بم ، لب : همه .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 45 .
( 7 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : فبشّرهم .