گردند و امّا ذليل كند ايشان را تا گردن نهند حق را به عنف . و ابو سلمه ، روايت كند از عايشه كه گفت ، رسول - عليه السّلام - گفت : روزگار به سر نشود ( 1 ) تا مردمان لات و عزّى نپرستند ، گفت ، من گفتم : يا رسول اللَّه ! [ 72 - پ ] من نپنداشتم كه اين باشد پس از آن كه خداى تعالى اين آيت بفرستاد : * ( لِيُظْهِرَه عَلَى الدِّينِ كُلِّه وَلَوْ كَرِه الْمُشْرِكُونَ ) * ، گفت : اين باشد مدّتى چندان كه خداى خواهد ، آنگه خداى تعالى بادى خوش بفرستد و هر كس را كه در دل او مثقال ذرّهاى خير باشد او را قبض كند تا نمانند الَّا آنان كه در دل ايشان خيرى نباشد و مردم برگردند و با دين پدران شوند .
بعضى دگر گفتند : معنى آن است تا اين دين را بر همهء اديان اظهار كند و قوّت و ظفر دهد به حجّت و دليل ، و حجّت اين دين ظاهرتر باشد و دليل او روشنتر . بهرى دگر گفتند : مراد اعزاز اسلام است ، تا اسلام چنان عزيز كند كه بر هيچ مسلمانى صغار و مذلَّتى نرود چنان كه بر اهل ذمّت مىرود از هوان و بذل جزيت . بعضى دگر گفتند :
تا اين دين را غلبه دهد بر اديانى كه پيرامن رسول بود از شرك و جهودى و ترسايى و دينها [ ى ] ( 2 ) ايشان منسوخ و مقهور كند . و از صادق - عليه السّلام - روايت كردند كه :
تأويل آيت فرو نيامد هنوز و فرو نيايد تا مهدىّ امّت بيرون نيايد .
قوله : * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ) * ، اين آيت خطاب است با مؤمنان ، گفت : اى گرويدگان ! بسيارى از احبار كه علما [ ى ] ( 3 ) جهودانند و رهبان كه زاهد [ ان ] ( 4 ) ترسايانند ، مىخورند مالهاى مردمان به باطل و ناحق و ناواجب به رشوت گرفتن در حكمها و تحريف كتاب خداى مىكنند بر مراد و هواى ايشان تا بر آن جعلى و طعمهاى بستانند اين قول حسن است و جبّائى : و بعضى اهل معانى گفتند : اكل اموال النّاس بالباطل ، كنايت است از كسب از وجوه حرام . و مراد به اكل ، تملَّك است ، براى آن كه غرض از تملَّك اكل باشد . و وجهى ديگر آن است كه : براى آن اكل گفت كه آن مالها ثمن مأكول بود ، پس مال را مأكول خواند چنان كه شاعر گفت :
ذر الاكلين الماء لوما فما ارى
ينالون خيرا بعد اكلهم الماء
اى ثمن الماء . بعضى ديگر گفتند : آن خواست كه در سورهء البقره گفت :
هامش
( 1 ) . مل : چنان شود .
( 4 - 3 - 2 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .