حدّ باشد حدّ بزند امام ايشان را ( 1 ) تمام . و جملهء فقها خلاف كردند و گفتند : بر ايشان حدّ نباشد تعزير باشد . از ديوانه مطبق ( 2 ) جزيت نستانند ، و اگر وقتى باشد و وقتى نباشد حكم اغلب را باشد ، و ابو حنيفه هم اين گفت . و شافعى گفت : جزيت از او ساقط باشد على كلّ حال از شيوخ و رهبان ( 3 ) و اصحاب صوامع جزيت نستانند . و شافعى را در او دو قول است : روا باشد اهل ذمّت را كه [ 70 - ر ] دستار بر سر نهد ( 4 ) و ردا بر دوش و شافعى هم اين گفت ، و ابو حنيفه و احمد حنبل گفتند : رها نكنند ايشان را تا مميّز ( 5 ) باشند . اگر گويند : چه گوى در جزيت اهل كتاب ، طاعت است يا معصيت ؟ اگر معصيت است خداى نشايد تا معصيت فرمايد ، و اگر طاعت است ايشان را بايد تا بدان مستحقّ ثواب باشند جواب گوييم : امّا ستدن امام طاعت است ، و امّا دادن ايشان نه طاعت است نه معصيت ، بل بر سبيل فديه و دفع قتل است از نفس خود . و جزيت ، از جزا مشتق است ، و جزا را وصف نكنند به آن كه طاعت است يا معصيت .
قوله : * ( وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّه ) * ، عاصم خواند و كسائى و عبد الوارث ( 6 ) عن ابى عمرو : « عزيز » به تنوين ، و باقى قرّاء بى تنوين . امّا آنان كه بىتنوين خواندند ، سه وجه گفتند : اين قراءت را يكى آن كه : ابن ، اين جا صفتى است ميان دو اسم علم افتاده و چون چنين باشد تنوين نبايد در او تا فرق بود ميان او چون صفت و يا خبر باشد ، يقال : جاءني زيد بن عمرو ، و رأيت زيد بن عمرو ، و مررت بزيد بن عمرو ، و گفت خبر محذوف است از كلام ، تقدير آن است : عزير ابن اللَّه ، معبودنا او نبيّنا .
وجه دوم آن است كه : اسم لا ينصرف است براى آن كه علم است و اعجمى ، و تصغير را جارى مجراى نا ( 7 ) مصغّر كرد ، تنوين از او بستد به علَّت » منع صرف . وجه سوم آن است كه : تنوين براى جمع ساكنين بيفگند ( 9 ) بر سبيل تشبيه به حرف لين چنان كه در قاض و داع كردند ، و على هذا [ قراءة من قرأ : قُلْ هُوَ اللَّه أَحَدٌ ، اللَّه
هامش
( 1 ) . آو ، آج ، بم امّا .
( 2 ) . مل : مطق .
( 3 ) . آو ، بم : رهابين .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : نهند .
( 5 ) . مج : مهين .
( 6 ) . آو ، آج ، بم ، لب : عبد الرزّاق مل : عبد الورّاق .
( 7 ) . آو ، بم ، مل : ما مج : يا آج : تا .
( 8 ) . اساس : علم به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 9 ) . آج : بيفگنند .