و آنگه به « من » بيان كرد كه اهل كتاباند . * ( حَتَّى ) * ، انتهاى غايت را باشد ، گفت :
با ايشان قتال مىكنيد ( 1 ) تا آنگه كه جزيت بدهند . حكم اهل كتاب و اهل ذمّت آن است كه : اوّل ايشان را دعوت كنند ، اگر قبول كنند فهو المراد ، مسلمانانند و برادران مااند ، و اگر قبول نكنند جزيت بر ايشان عرضه كنند ، و شرايط ذمّت اگر قبول كنند بر آن قرار دهند ايشان را ، و اگر قبول نكنند با ايشان كارزار كنند تا آنگه كه ايمان آرند يا جزيت بپذيرند . و در آيت ، دليل است بر آن كه : قتال اهل كتاب حلال است ، بل واجب است چون جزيت قبول نكنند تا آنگه كه جزيت بدهند از دست خود به پيغامبر و امام . * ( وَهُمْ صاغِرُونَ ) * ، « واو » حال راست در آن حال كه ذليل و صاغر باشند . و جزيه فعله من الجزاء لنوع من الخراج على كفرهم . و فعله ، هيأت را باشد ، كالجلسة [ 69 - پ ] ، و المشية و الرّكبة ( 2 ) . و براى آن گفت : * ( عَنْ يَدٍ ) * ، تا بدانند كه ايشان مىدهند و از ايشان نمى ستانند به كره . و * ( عَنْ ) * تعلَّق دارد به محذوفى ، و التّقدير : اخراجا عن اليد . ابو على گفت : معنى آن است كه : بايد كه به دست خود دهند و روا نباشد كه در اين معنى نايب فرو دارند ( 3 ) تا مذلَّت و صغارشان پيدا شود . و بعضى دگر گفتند ، معنى آن است كه : عن نقد ، چنان كه گويند : بعت هذا يدا بيد ، اى نقدا . و بعضى دگر گفتند : عن يد لكم عليهم از دست نعمتى كه شما را باشد بر ايشان به قبول جزيه و تبقيت ( 4 ) ايشان . و مغربي گفت : [ به معنى قهر است ] ( 5 ) ، عن قهر و غلبة ، و اين قول زجّاج است . و « صغار » ، مذلَّتى باشد كه قدر صاحبش صغير ( 6 ) بكند . و گفتهاند ، معنى « صغار » در آيت آن است كه : حالت جزيت دادن بايد تا بر پاى ايستاده باشند به مقام مذلَّت ، و آن كس كه مىگيرد نشسته باشد بر مرتبهء خود . قتيبى گفت : عرب چيزى كه مبتدا دهند نه بر سبيل مجازات ، آن را اعطاه عن يد خوانند .
بنزديك ما جزيه از سه گروه گيرند : از جهودان و ترسايان و گبركان . و امّا صابيان بنزديك ما از ايشان جزيت نگيرند ، و حكم ايشان حكم ديگر كفّار باشد ، و ابو سعيد ( 7 ) اصطخرى من اصحاب الشّافعى هم اين گفت ، و جمله فقها خلاف كردند .
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : مىكنند .
( 2 ) . آج : الكربة .
( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب : فرا دارند .
( 4 ) . آج : سليقه .
( 5 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 6 ) . مل : حقير .
( 7 ) . اساس : ابو سعد به قياس نسخهء آو و اتفاق نسخهها تصحيح شد .