تمكين نكنند از دخول مساجد ، و همچنين است ديگر مسجدها كه نه مسجد الحرام است . و ابدا نشايد ايشان را پس از نزول آيت ، و آن سال در هيچ مسجد شدن الَّا پس از آن كه ايمان آرند . و اين مذهب اهل البيت است و قول جابر عبد اللَّه انصارى و قتاده و عمر عبد العزيز و جز ايشان . * ( وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً ) * ، اى فقرا ( 1 ) و اگر ترسى از درويشى . و العيلة و العالة ، الفقر ، و عال الرّجل اذا افتقر و اعال اذا كثر ( 2 ) عياله ، قال الشّاعر :
فلا يدرى الفقير متى غناه
و لا يدرى الغنىّ متى يعيل
مفسّران گفتند : سبب نزول آيت آن بود كه : مشركان آمدندى از راههاى دور و انواع متاع و طعام آوردندى ، چون خداى تعالى اين آيت فرستاد گفتند : يا رسول اللَّه ! ما رنجور شويم ( 3 ) چون ايشان نيابند و طعام بر ما تنگ شود و تجارت منقطع شود ، و بازار كاسد و مرافق و منافع ما فايت شود . [ 69 - ر ] خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت : اگر چنان است كه شما از درويشى مىترسى ، خداى شما را از فضل و رحمت و نعمت خود مستغنى كند . و در مصحف عبد اللَّه مسعود چنين است : و ان خفتم عائلة ، اى خصلة تعول عليكم ، اى تشقّ عليكم . عكرمه گفت : خداى تعالى ايشان را توانگر كرد به بارانهاى پياپى تاخيرها ( 4 ) و نباتها بسيار شد . مقاتل گفت :
سبب توانگريشان ان بود كه : اهل جزيره ( 5 ) و صنعا و جرش ايمان آوردند ، و از يمن طعام مىآوردند بر پشت چهارپاى ( 6 ) . كلبى گفت : خداى تعالى در زمين تباله و جرش خصبى و فراخيى بداد كه اهل مكّه از آن توانگر شدند . ضحّاك گفت : خداى تعالى ايشان را توانگر كرد به جزيت اهل ذمّت ، و قوله : [ * ( إِنْ شاءَ ) * ] ( 7 ) اگر خواهد به مشيّت باز بست براى دو كار يكى آن كه : بعضى بودند از ايشان كه به آن وقت و آن خير نرسيدند ، دگر آن كه : تا مكلَّفان با خداى فزع كنند و با او گريزند و اميد در او بندند ، كما قال تعالى : لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّه ( 8 ) .
هامش
( 1 ) . اساس : قهرا ، كه با خطى متفاوت اصلاح شده است آو ، بم : مقرا مل ، مج ، لب : فقرا .
( 2 ) . آو ، بم : اذا اكثر .
( 3 ) . آو ، بم : شديم .
( 4 ) . آو ، آج ، بم ، مل : چيزها .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : جدّه .
( 6 ) . آو ، آج ، بم ، لب : چهار پايان .
( 7 ) . اساس : ندارد به قياس نسخهء آو ، اتفاق نسخهها افزوده شد .
( 8 ) . سورهء فتح ( 48 ) آيهء 27 .