اتى ابد ( 1 ) من دون حدثان عهدها
و جرّت عليه كلّ نافجة شمل
و قال صفيّة بنت عبد المطَّلب فى جمع الابد :
و خالجت آباد الدّهور عليكم
و اسماء لم تشعر بذلك ايّم
فلو كان زبر مشركا لعذرته
و لكنّ زبرا يزعم النّاس مسلم
و از جملهء ادلَّه بر آن كه « ابد » هميشه نباشد آن است كه : هميشه را جمع نكنند ، و دگر مىگويد ( 2 ) :
تأبّد الرّبع اذا مرّ
عليه قطعة من الدّهر
قال لبيد :
بمنى تأبّد غولها فرجامها
و قال مزاحم العقيلى :
اتعرف بالعرين ( 3 ) دارا تأبّدت
من الحىّ و استقّت ( 4 ) عليها العواصف
امّا خلود ، هم بر عموم هميشگى نباشد و او نيز هم عبارت باشد از مدّتى زمان ، قال الشّاعر :
الَّا رمادا هادما دفعت ( 5 )
عنه الرّياح خواليد سحم
اراد الاثافيّ ، و اين ابيات در خالد و ابد براى آن گفته شد تا اگر در آيتى اصحاب وعيد به ظاهر آن تمسّك كنند ، معلوم باشد كه ظاهر اين دو لفظ دليل هميشگى نمىكند در كلام عرب .
قوله : * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آباءَكُمْ وَإِخْوانَكُمْ أَوْلِياءَ ) * - الاية ، مجاهد گفت : اين آيت متّصل است به آن آيات كه پيش ( 6 ) او هست كه در قصهء عبّاس و طلحة بن شيبه آمد ، و آن كه ايشان هجرت نمىكردند . جويبر گفت از ضحّاك ، از عبد اللَّه عبّاس كه : چون خداى تعالى فرمود مؤمنان را كه هجرت كنى با رسول - عليه السّلام - و از مكّه به مدينه شوى پيش ( 7 ) فتح مكّه و ايشان را فرمود كه : به ترك پدران و برادران و خويشان بگويى ، چون ايشان كافراناند و بر دين شما نهاند .
هامش
( 1 ) . اساس : ابدا به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد . مل : اربد .
( 2 ) . مل شعر .
( 3 ) . آج : بالعزير .
( 4 ) . مج : و استنّت .
( 5 ) . آج : رفعت .
( 6 ) . مل از .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج از .