جايها . * ( وَيَوْمَ حُنَيْنٍ ) * ، و نصب او بر فعلى مقدّر باشد كه فعل حاصل بر او دليل است ، و التّقدير : و نصركم ايضا يوم حنين . و روا بود كه محذوف ، اذكروا باشد ، يعنى ياد كنى روز حنين - و آن نام وادى است ميان مكّه و طايف - و اين قول قتاده است ، و عروة بن الزّبير گفت : وادى است در پهلوى ذى المجاز ، و براى آن صرف كرد آن را كه نام وادى است ميان مكّه و طايف ، و اگر تأويل كنند على البقعة تا علميّت و تأنيث در او باشد صرف نبايد كردن آن را چنان كه شاعر گفت :
نصروا نبيّهم و شدّوا ازره
بحنين يوم تواكل الابطال
[ 63 - پ ] و قصّهء حنين ، على ما ذكره المفسّرون - چنان كه مفسّران گفتند - به الفاظ مختلف و معانى متّفق آن بود كه : چون رسول - عليه السّلام - فتح مكّه بكرد در ماه رمضان - چند روز از او مانده - آنگه از مكّه بيرون آمد و روى به حنين نهاد براى قتال هوازن . قتاده گفت : آن روز دوازده هزار مرد با رسول بودند از مهاجر و انصار و دو هزار مرد از جملهء طلقاء ( 1 ) . مقاتل گفت : يازده هزار و پانصد بودند . كلبى گفت : ده هزار بودند و از آن بيشتر ، جمع كه آن روز بود هرگز نبود ، و مشركان چهار هزار مرد بودند از هوازن و ثقيف - و رئيس هوازن مالك بن عوف النّصرى بود ، و رئيس ثقيف كنانة بن عبد يا ليل بن عمرو بن عمرو الثّقفى - چون به يكديگر رسيدند ، ابو بكر گفت :
چون جمع لشكر رسول چنان ديد ( 2 ) ، گفت : لن نغلب اليوم من قلَّة ما را امروز غلبه نكنند از اندكى . و گفتند : اين سخن رسول - عليه و آله السّلام - گفت ، و گفتند : مردى گفت نام او سلمة بن سلامة ( 3 ) . گويند : چون رسول - عليه و آله السّلام - اين بشنيد خوش نيامد او را ، و ذلك قوله : * ( وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً ) * . آنگه كارزار ( 4 ) درآويختند . مسلمانان بر مشركان زدند و ايشان را ببردند ( 5 ) و پراگنده كردند و به غنيمت مشغول شدند ، مشركان گفتند يكديگر را : اى » حماة السّوء اى حمايت داران بد كجا مىروى و زنان در دست ايشان رها مىكنى ؟ رجعت كردند و باز آمدند - و قوم به غنيمت مشغول بودند مستعدّ نبودند - بر مسلمانان زدند و ايشان را آمدند - و قوم به غنيمت مشغول بودند مستعدّ نبودند - بر مسلمانان زدند و ايشان را
هامش
( 1 ) . آو ، آج ، بم ، لب : طالقان .
( 2 ) . آو ، آج ، بم ، لب : ديدند .
( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب : سلام .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : به كارزار .
( 5 ) . مل و هزيمت .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : يا .