اينان آناناند كه خداى گفت : * ( إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئاً ) * - الاية . و اوليتر آن باشد كه اينان گروهى دگر باشند تا حديث مكرّر نباشد .
* ( إِنَّ اللَّه يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ ) * خداى تعالى متّقيان و پرهيزكاران را دوست دارد .
قوله : * ( كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ ) * - الاية در كلام حذفى هست كه معنى آن را تقاضا مىكند ، و تقدير آن است كه : كيف يكون لهم عهد و كيف لا تقتلونهم ، او كيف ترقبون الَّا و ذمّة . از اين معنى ايشان را چگونه عهدى باشد يا ( 1 ) چون نكشى ايشان را ، يا ( 2 ) چگونه مراقبت عهد و حرمت ايشان كنى ؟ و لكن بيفگندند لدلالة الكلام عليه . حق تعالى گفت : چگونه باشد اين احوال و اگر چنان بود ( 3 ) كه ايشان بر شما ظفر يابند ، در حقّ شما مراقبت هيچ عهد و خويشى و حرمت نكنند ، پس شما چگونه مراقبت كنى و چگونه ايشان را نكشيد ، و اگر دست يابند ايشان شما را زنده رها نكنند ، و اين و امثال اين از كلام بسيار حذف كنند ، چون در كلام دليلى باشد بر او و مثله قول جميل ( 4 ) :
يقولون لي اهلا و سهلا و مرحبا
و لو ظفروا بي ساعة قتلوني
فكيف و لا توفي دماؤهم دمي
و لا مالهم ذو كثرة فيدوني
المعنى ، فكيف يقتلونني ، و قال آخر :
و خبّر ( 5 ) تماني انّما الموت فى القرى
فكيف و هذا ( 6 ) هضبة و قليب
اى ، كيف مات هذا المرثىّ المتوفّى و لم يكن فى القرى ، و قال الخطيئة :
فكيف و لم ( 7 ) اعلمهم خذلوكم
على معظم و لا اديمكم قدّوا
اى ، كيف تلومونني ( 8 ) على مدح قوم ليس بينكم و بينهم عداوة . و نظاير اين را حدّى نباشد چون در كلام دليلى بود حذف نكوتر بود از اثبات . * ( وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ ) * .
يقال : ظهر ( 9 ) عليه و ظفر عليه بمعنى . * ( لا يَرْقُبُوا فِيكُمْ ) * لا يحفظوا فيكم ، و مراقبت ، مراعات باشد . * ( إِلًّا وَلا ذِمَّةً ) * ، در معنى « الَّا » ، شش قول گفتند مجاهد و ابن زيد
هامش
( 2 - 1 ) . اساس : تا به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 3 ) . آج ، لب : بودى .
( 4 ) . آج ، لب : حميد .
( 5 ) . اساس : خير به قياس با نسخهء بم ، تصحيح شد .
( 6 ) . كذا : در اساس و ديگر نسخه بدلها ، محتمل است : هانا ، به قياس با ديگر تفاسير و مآخذ بيت .
( 7 ) . اساس : و كيف لا به قياس نسخهء آج ، تصحيح شد .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : يلومونني .
( 9 ) . اساس : ظفر به قياس نسخهء او ، تصحيح شد .