مختلف شد ، از پس توبه در حقّ ايشان گفت : * ( فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ ) * ره ايشان باز دهى تا با شما مخالطت كنند و شما ايشان را ببينيد و بدانيد اگر سيرت و طريقت ايشان پسنديده آيد شما را ، * ( فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ ) * ايشان برادران شمااند در دين . آنگه گفت : * ( وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ ) * ايشان ظالمان و متعدّياناند از طور خود و متجاوزان از قدر خود و حدّى كه ايشان را نهادند در تكليف .
آنگه گفت : اگر چنان كه توبه كنند و نماز پنج ( 1 ) اقامت كنند و شرط اسلام در اداى زكات به جاى آرند ، ايشان در دين برادران شمااند ، براى آن كه [ 58 - ر ] توبه از كفر ايمان ( 2 ) باشد ، و نماز و زكات از شرايط اسلام است ، چگونه برادرانشان نباشند و هم مؤمن باشند و هم مسلمان ؟ و رفع * ( فَإِخْوانُكُمْ ) * ، بر خبر مبتداى محذوف است ، و التّقدير : فهم ( 3 ) اخوانكم فى الدّين . آنگه گفت : ما تفصيل و بيان آيات و حجج مىدهيم براى قومى كه بدانند . و اين بيان ، عام است براى جمله ، و لكن اينان را تخصيص كردند چنان كه گفت : إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها ( 4 ) ، و قوله : . . . هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ( 5 ) ، و بيان اين طريقت رفته است .
قوله : * ( وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ ) * ، اى نقضوا و اگر چنان كه بشكافند سوگندشان و خلاف كنند آن را كه بدان عهد كرده باشند . و اصل « نكث » در غزل باشد كه ريسمان تاب باز داده را تاب باز پس دهند تا شكافته شود ، قال اللَّه تعالى :
وَ لا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً . . . » ، و « نقض » ، عامتر است از « نكث » ، چه نكث در حبل و رسن و غزل باشد ، و در ( 7 ) توسّع در عهد به كار دارند ، و نقض همچنين ، يقال : نقض البناء و الحبل و العهد . * ( وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ ) * و در دين شما طعن زنند و عيب و قدح كنند . * ( فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ) * ، قتال و كارزار كنيد با امامان كفر . عبد اللَّه عبّاس گفت : ائمّهء كفر ابو سفيان حرب است و الحارث بن هشام و سهيل ابن عمرو و عكرمة بن ابى جهل و ديگران از رؤساى قريش كه عهد رسول بشكافتند ، و ايشان بودند كه همّت كردند تا رسول را از مكّه بيرون كردند . مجاهد گفت : اهل
هامش
( 1 ) . مل : پنجگانه آن : وقت .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : به ايمان .
( 3 ) . آو ، آج ، بم ، آن : فهذا .
( 4 ) . سورهء نازعات ( 79 ) آيهء 45 .
( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 2 ديگر نسخه بدلها ، بجز مل و مج : للمؤمنين كه صورت اخير در قرآن نيست .
( 6 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 92 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : بر .