و حصره العدوّ ، و حصر في كلامه اذا عيى فيه ، و الحصر احتباس البطن ، و الحصر .
العدّ ايضا لأنّ المعدود بالعدّ ينحصر . * ( وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ ) * و بنشينى براى ايشان بر سر هر راهى . و « مرصد » ، جاى رصد باشد ، آن جا كه بازوان ( 1 ) بنشيند ، و اصل رصد ، حفظ باشد ، و باژ ( 2 ) را رصد براى آن خوانند كه باژوان ( 3 ) آن را مراقبت كند و نگاه دارد ، و منه قوله [ 56 - پ ] : إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ ( 4 ) ، و قوله : * ( كُلَّ مَرْصَدٍ ) * ، نصب او بر ظرف است ، و كوفيان گفتند : به حذف حرف الجر ، كما قال الشّاعر :
نغالى اللَّحم للأضياف نيّا
و نرخصه اذا نضج القدور
اى ، باللَّحم ، و مرصد ، موضع الرّصد باشد ، كالمذهب و المجمع ، قال :
انّ المنيّة للفتى بالمرصد
* ( فَإِنْ تابُوا ) * اگر توبه كنند از كفر ، و ايمان آرند و نماز به پاى دارند و زكات مال بدهند و شرايط اسلام به جاى آرند ، * ( فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ ) * ره ايشان بگشايى ، يعنى دست از ايشان بدارى كه خداى غفور و رحيم است . و گروهى به اين آيت استدلال كردند بر آن كه تارك نماز را به قتل واجب باشد چون قصد كند ، براى آن كه خداى تعالى فرمود كه : مشركان را بكشى مگر كه ايمان آرند و نماز كنند ، چنان كه ايمان به سبب حقن خون ايشان كرد همچنين نماز و زكات را ، پس تارك اين بمنزلت تارك آن بود قتلش واجب باشد . و آنچه به آن معنى تعلَّق دارد گفته شده است پيش از اين .
علما خلاف كردند در حكم اين آيت ، اعنى قوله : * ( فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ) * . حسين بن الفضل گفت : اين آيت ناسخ است هر آيتى را كه در آن جا ذكر عفو و اعراض و فداست . ضحّاك گفت : اين آيت منسوخ است بقوله : فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً ( 5 ) . . . ، قتاده گفت : اين ناسخ است آن را و درس آن است كه ، هر دو محكماند و براى آن كه اتّفاق است كه از اوّل كار تا آخر رسول - عليه السّلام - هم قتل كرد ، هم عفو ، هم فدا ستد . دليل ديگر هم در اين آيت ، * ( وَخُذُوهُمْ ) * ، و « اخذ » اسر باشد ، و اسير را باشد كه فدا كند خود را ، و دليل بر اين حديث عطاست كه گفت : مردى را پيش رسول آوردند اسير ، او را ابو امامه گفتند ، سيّد يمامه بود . رسول - عليه السّلام - او را
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آن : بادبان آج ، لب : باجبان مل ، مج : با جوان .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : باج .
( 3 ) . آو ، آج ، بم ، آن : باجبان مل ، مج : با جوان .
( 4 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 14 .
( 5 ) . سورهء محمّد ( 47 ) آيهء 4 .