* ( إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ ) * مگر آنان كه شما با ايشان عهد بستى و پيمان كردى و ايشان بر عهد شما ثبات كردند و هيچ نقصان نكردند شما را و هيچ خلل نياوردند در عهد شما و كس را بر شما يارى ( 1 ) ندادند و با دشمنان شما همدست نشدند و ايشان را به عددى و مددى و سلاحى و كراعى معاونت نكردند و نيز از ميان شما و ايشان عهدى بود تا مدّتى آن عهد نگاه دارى و آن مدّت را مراقبت كنى و آن اوقات مستغرق كنى و رها كنى ( 2 ) تا مدّت تمام به سر آيد كه خداى تعالى پرهيزكاران را دوست دارد .
قوله : * ( إِلَّا الَّذِينَ ) * [ 56 - ر ] ، خلاف كردند در آن كه اين استثنا از چيست و مستثنايان » كهاند زجّاج گفت : استثنا از براءت خداى و رسول است ( 4 ) ، يعنى خداى و رسول از همهء مشركان بيزار است ( 5 ) ، مگر از مشركانى كه اين صفت دارند . فرّاء گفت : استثناى است منقطع ، و مراد جماعتىاند از بنى كنانه كه از آجل ايشان نه ماه مانده بود ، خداى تعالى فرمود كه ايشان را تا به انقضاى مدّتشان مهلت ده ، و به ( 6 ) چهار ماه با ايشان خطاب مؤاخذت مكن ، بر اين قول استثنا باشد من قوله : * ( فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ ) * . مجاهد گفت : قومى بودند از خزاعه و مدلج . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد هر معاهدى است كه ميان او و رسول - عليه السّلام - عهدى بود تا به مدّتى ، و آن عهد پيش از نزول اين سورت بود و مراد عبد اللَّه عبّاس از اين قول ، قومىاند كه رسول را مخالفت نكردند و دشمنان را معاونت نكردند ، و نيز گروهى از اهل ذمّت كه رسول را با ايشان عهد هدنهاى بود و مصالحتى ( 7 ) بر خراجى و جزيتى براى آن كه رسول - عليه السّلام - چون به تبوك مىرفت در آن راه با جماعتى بسيار عهد هدنه و مصالحت كرد ، چون اهل هجر ( 8 ) و اهل بحرين و اهل ايله و دومة الجندل و اهل اذرح و مقنا ، و اينان جماعتى بودند از جهودان و براى ايشان صلح نامهها نوشت و جزيتى بر ايشان نهاد و ايشان را در ذمّت گرفت و ايشان بر عهد ثبات كردند تا [ رسول ] ( 9 ) از دنيا برفت و رسول - عليه السّلام - با ايشان بر عهد بود لا جرم عهد با
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز آن : ياورى .
( 2 ) . آو ، آج ، بم ، آن : نكنى .
( 3 ) . آو ، بم ، آن به آن .
( 4 ) . آو ، آج ، بم ، مل ، آن : و رسولش .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : بيزارند .
( 6 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن : تا .
( 7 ) . آج ، لب : مصلحتى .
( 8 ) . اساس : هجرت ، به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 9 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .