زيد و باقر و صادق - عليهما السّلام - گفتند : روز عيد است ، و او را براى آن حجّ اكبر خواندند كه مسلمانان و مشركان آن روز به حجّ حاضر بودند و پس از آن مشركان حجّ نكردند . و يحيى بن الجزّار گفت : امير المؤمنين على را ديدم روز عيد بر شترى سپيد نشسته به مصلَّى مىرفت ، مردى بيامد و لگام ( 1 ) شترش بگرفت [ 55 - پ ] و گفت : روز حجّ اكبر كدام است ؟ گفت : اين روز كه تو در وى اى ( 2 ) ، دست بداشت ( 3 ) . عبد اللَّه بن اوفى را پرسيدند از روز حجّ اكبر ، گفت : سبحان اللَّه ! روز عيد باشد كه در او خون ريزند و موى سرباز كنند و حرام در او حلال شود ، و دليل روشنتر در او آن است كه ، اتّفاق است كه امير المؤمنين سورت براءت بر مشركان روز عيد خواند ، و خداى تعالى گفت : * ( وَأَذانٌ ) * ، اى ( 4 ) اعلام * ( مِنَ اللَّه وَرَسُولِه إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ ) * ، و اين اعلام در روز عيد بود . سفيان ثورى گفت : يوم الحجّ الاكبر ، مراد به او ايّام حجّ است ، نه يك روز ، چنان كه گويند : يوم الجمل و يوم صفّين و يوم بعاث مراد حين و زمان و ايّام باشد .
و نيز خلاف كردند كه چرا اين روز را روز حجّ اكبر خواندند حسن بصرى گفت : براى آن كه مسلمانان و مشركان در اين روز حجّ كردند ، و عبد اللَّه بن نوفل بن الحارث گفت : روز حجّة الوداع بود كه مسلمانان و مشركان حاضر بودند [ و عيدى بود جهودان و ترسايان را به آن سبب ايشان نيز حاضر بودند ] ( 5 ) و پيش از آن و پس از آن جمع نبود .
خلاف كردند در حجّ اكبر و حجّ اصغر ، مجاهد گفت : حجّ اكبر حجّ قارن باشد ، و حجّ اصغر حجّ مفرد . زهرى و شعبى و عطا گفتند : حجّ اكبر حجّ است و حجّ اصغر عمره است ، و عمره را براى آن حجّ اصغر خواند [ ند ] ( 6 ) كه عملش ناقص است از حجّ اكبر . * ( أَنَّ اللَّه بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُه ) * يعنى اعلام كن ايشان را كه خداى بيزار است از مشركان و رسولش نيز ، و خبر مبتدا حذف كرد از جملهء دوم ، براى آن كه مستغنى بود از او به ذكر آن در جمله اوّل ، و التّقدير : و رسوله ( 7 ) ايضا بريء ، و اين
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، آن : لجام .
( 2 ) . آو ، آن : وى آج : ويي .
( 3 ) . همه نسخه بدلها : دست بدار .
( 4 ) . آو ، بم ، آن و .
( 5 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 6 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 7 ) . آج ، مج ، لب ، آن : رسول .