نكند مگر ايمان آرد . مشركان گفتند ما از عهد تو و عهد پسر عمّ تو بيزاريم و عهد ما تيغ و نيزه است ، و امير المؤمنين آن ادا بكرد و حج بگزارد و با مدينه آمد و رسول - عليه السّلام - سال ديگر و آن سنه عشر بود من الهجرة ، به حجّ رفت و حجّ وداع بكرد و با مدينه آمد و بقية ذو الحجّة و المحرّم و صفر و روزى چند از شهر ربيع الاوّل ببود و با جوار رحمت ايزدى شد - صلَّى اللَّه عليه و آله الطَّاهرين ( 1 ) .
قوله : * ( وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّه ) * ، خطاب است با مشركان ، مىگويند :
بدانى كه شما خداى را عاجز نتوانى كردن و غالب نشوى خداى را . و « معجزين » بوده است ، « نون » جمع براى اضافت بيوفتاد براى آن كه او بدل تنوين است ، و تنوين و اضافت به يك جاى نباشد . * ( وَأَنَّ اللَّه مُخْزِي الْكافِرِينَ ) * ، و نيز بدانى كه خداى كافران را به خزى و لعنت و هلاك در آرد ، يقال : خزاه اللَّه و اخزاه اذا اهلكه و لعنه ، و خزى الرّجل اذا استحيا .
* ( وَأَذانٌ مِنَ اللَّه وَرَسُولِه ) * ، عطف است على قوله : * ( بَراءَةٌ مِنَ اللَّه وَرَسُولِه ) * ، و اعلامى است از خداى تعالى و پيغامبرش ، يقال : اذن بكذا اذا علمه و اذنه به ، اى اعلمه به إيذانا ، و الاذان ، اسم للايذان ، و منه الاذان ، الإعلام بالصّلوة ، و اصل كلمه از اذن باشد ، كقولك ( 2 ) : اذّنته ، اى اوقعت في اذنه ، عطيّة العوفي گفت : اذان من اللَّه ، بيست و هشت آيت است از فاتحه سورت براءت الى قوله : وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً ( 3 ) . . . ،
« من » ، ابتداى غايت است به دلالت « الى » كه در مقابل اوست براى انتهاى غايت ، يعنى اعلام وارد من اللَّه تعالى الى النّاس اعلامى است از خداى تعالى آمده به مردمان . * ( يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ ) * روز حجّ بزرگتر . خلاف كردند در او مجاهد گفت و عطا و طاووس و جحيفه گفتند : روز عرفه بود و اين روايت عكرمه است از عبد اللَّه عبّاس . و ابو الصّهباء روايت كرد از امير المؤمنين على - عليه السّلام - كه او گفت : روز عرفه است ، و نيز از عمر خطَّاب ( 4 ) هم اين روايت كردند كه روز عرفه است . و سعيد بن المسيّب هم اين گفت و عبد اللَّه زبير هم اين گفت ، و اين مذهب ابو حنيفه است ، و روايت ديگر از رسول - عليه السّلام - و از امير المؤمنين و عبد اللَّه عبّاس آن است ، و سعيد بن جبير و عبد اللَّه بن ابى اوفى و ابراهيم و مجاهد و شعبى و سدّى و ابن
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج و سلَّم تسليما .
( 2 ) . آج ، آن : فقولك .
( 3 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 28 .
( 4 ) . اساس رضى اللَّه عنه .