معنى ازالت باشد اين جا ، * ( إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ ) * « كان » تامّه است اين جا ، و المعنى : ان يحصل و يوجد منكم و اگر از شما بيست مرد صابر باشند * ( عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ) * ( 1 ) بايد تا دويست مرد را غلبه كنند از كافران ، و اگر [ از ] ( 2 ) شما صد مرد باشند ( 3 ) بايد تا هزار مرد را غلبه كنند ، هر مردى با ده مرد . و اين در بدايت اسلام بود كه مسلمانان را عدد اندك بود ( 4 ) ، و گفتند : آيت در روز بدر آمد . و « صبر » ، حبس نفس باشد ، بر آنچه ( 5 ) منازع آن بود ، و ضدّش جزع باشد ، قال الشّاعر :
و ان ( 6 ) تصبر فالصّبر خير مغبّة
و ان تجزعا فالامر ما تريان
* ( بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ ) * كه ايشان قومىاند كه ندانند ، يعنى قتال كه مىكنند بر جهالت و عميا مىكنند نه چون شما كه بر بصيرت مىكنى و اميد بهشت . و بعضى ديگر گفتند : ايشان استحقاق ثواب نمىدانند بر آن كه مىكنند ، چنان كه شما مىدانى ( 7 ) ، و هر دو قول متقارب است به معنى . و اين آيت اگر چه ظاهر او خبر است ، معنى او امر است براى آن كه آيت منسوخ الحكم است باتّفاق و اگر خبر محض بودى نسخ در او نشدى .
دگر ، قوله تعالى : * ( الآنَ خَفَّفَ اللَّه عَنْكُمْ ) * و تخفيف ، آزرم باشد از مشقّت تكليف . چون مدتى برآمد و مسلمانان را عدد بسيار شد ، خداى تعالى ( 8 ) فضل بسيار كرد و كرم بىشمار و تخفيف اين تكليف كرد بر ايشان و اين آيت فرستاد . و حكم آيت اوّل به او منسوخ كرد [ 46 - پ ] ، و حكم آيت اوّل آن بود كه : اگر مردى مسلمان از ده مرد [ كافر ] ( 9 ) روى بگردانيدى فاسق بودى و مستحقّ ذمّ و عقاب . و خداى تعالى تخفيف كرد و ده با دو آورد ، گفت : اكنون خداى سبك بكرد از شما و دانست كه در ميان شما ضعيفانند . اكنون ، حكم آن است كه اگر از شما كه مؤمنانى صد مرد صابر باشند ، بايد تا دويست مرد [ كافر ] ( 10 ) را غلبه كنند ، و اگر هزار مرد باشند بايد تا دو
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد به قياس معنى عبارت ، از مل ، افزوده شد .
( 2 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 3 ) . اساس : باشد ، به قياس نسخهء مل و قرينه در جملهء قبلى ، تصحيح شد .
( 4 ) . آج ، لب : مسلمانان عدد اندك بودند .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج نفس .
( 6 ) . اساس : فان به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : شما دانى .
( 8 ) . آج ، بم ، مج ، لب ، آن آيت فرستاد .
( 10 - 9 ) . اساس : ندارد به قياس نسخهء آو و اتّفاق نسخ افزوده شد .