حقّ اهل كتاب است از بنى قريظه و النّضير ، دگر آن كه : فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ ( 1 ) در سنهء تسع فرو آمده است و پس از آن با اهل نجران صلح كرد بر دو هزار حلَّه ، كه هزار در صفر بدهند و هزار در رجب ، پس در آيتين تنافى نيست و آنچه در او دعوى نسخ كردند ، ناسخ پيش از منسوخ فرود آمد و اين هر دو معنى مانع باشد از نسخ . و نسخ قول حسن بصرى است و قتاده . * ( وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه ) * و اعتماد بر خداى كن و كار بازو ( 2 ) گذار ، * ( إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ) * كه او خداى شنوا و داناست شنواست دعاى دعاكنان را ، و عالم است به مصالح ايشان .
* ( وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ ) * و اگر خواهند تا بفريبند تو را بنى قريظه به اظهار صلح و خديعت اظهار امرى محبوب باشد براى حصول مراد خود با ابطان ( 3 ) خلاف آن ، و اصل او تباهى باشد من قول الشّاعر :
طيّب الرّيق اذا الرّيق خدع
اى فسد . * ( فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّه ) * بس است تو را خداى - عزّ و جلّ - يعنى ، دل از آن تنگ مدار و به نصرت [ 46 - ر ] ايشان چشم مدار و از خذلان و خدع ايشان انديشه مكن كه خداى - جلّ جلاله - ناصر تو بس باشد . * ( هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِه وَبِالْمُؤْمِنِينَ ) * او آن خداى است كه تو را قوّت داد به يارى و نصرت خود و متابعت مؤمنان - من الايد ، و هو القوّة .
* ( وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ ) * جمع كرد ( 4 ) ميان دلهاى ايشان و اگر تو هر چه در زمين خرج كنى و كردى نتوانستى ميان دلهاى ايشان جمع كردن و لكن خداى تعالى جمع كرد و الف ( 5 ) داد . بيشتر مفسّران گفتند : مراد آن عداوت است كه ميان اوس و خزرج بود و در وقعهء سمير ( 6 ) . خداى تعالى به بركت رسول - عليه السّلام - برداشت آن از ميان ايشان به اسلام ، و مودّت پديد آورد و چون برادران شدند چنان كه فرمود :
فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِه إِخْواناً ( 7 ) . . . ، و اين قول صادق است و باقر - عليهما السّلام . مجاهد گفت : عامّ است در هر دو دوست كه با يكديگر الف دارند ( 8 ) ، ايشان را آن الف و
هامش
( 1 ) . قرآن مجيد : * ( فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ ) * . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 5 .
( 2 ) . بازو / باز او / با او .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل ، مج ، لب : ابطال .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : و جمع كرد .
( 5 ) . آج ، مل ، لب : الفت .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج حاطب .
( 7 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 103 .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : باشد .