حسرت دنياست تا فردا كه عقاب آخرت بود ، * ( وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ ) * ، آنان را كه كافر شوند حشر و جمع ايشان در دوزخ كنند . و جهنّم اسمى علم است دوزخ را ، و گفتهاند : نام دركتى از دركات دوزخ است .
* ( لِيَمِيزَ اللَّه ) * ، « لام » غرض است تا خداى تعالى تميز كند و جدا باز كند پليد را از پاك يعنى مؤمن را از كافر ، مؤمن را به بهشت برد و كافر را به دوزخ .
كلبى گفت : يعنى عمل نيك را از عمل بد ، تا اين عمل را مزكّى گرداند و زيادت كند و آن عمل را تزكيت نكند و جزا دهد آن را به دوزخ .
ابن زيد گفت : يعنى نفقهء حلال پاكيزه را كه در سبيل خداى كنند از نفقهء خبيث كه در ره كفر و ضلالت و باطل كنند . بعضى دگر گفتند : تا مؤمنان را جدا كند به حكم از كافران . و خبيث ، هر چيزى بد باشد ، و خبيث نقيض طيّب بود ، و منه : خبث الحديد و خبث الفضّة ، و خبث الشّىء خبثا » فهو خبيث . و طيّب ، پاك بود و طعام لذيذ را طعام طيّب گويند ، و طيّب نيز حلال باشد و طيب فرزند حلال زاده بود . * ( وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَه عَلى بَعْضٍ ) * ، آنگه چون پليد از پاك جدا كرده باشد آن پليد را جمع كند و بر يكديگر فگند ، چنان كه متاع بد كه به هيچ [ 37 - ر ] كار ، ها باز نيايد ، كالقماش ( 2 ) الذى يرمى به ، و اين كنايت باشد از استرذال او . * ( فَيَرْكُمَه ) * ، آن ( 3 ) را بر هم نشاند ، يعنى بهرى بر سر بهرى فگنده ، و منه قوله في صفة السّحاب . ثُمَّ يَجْعَلُه رُكاماً ( 4 ) . . . ، و تراكم الشّىء اذا تراكب ، و اين از ابدال باشد ، آنگه آن را به دوزخ اندازد . آنگه گفت : ايشان زيانكاراناند و عمر و مال زيان ( 5 ) كردهاند كه در كفر و معصيت و آزار صرف كردهاند .
آنگه فرمود رسولش را كه ، بگو اين كافران را كه : اگر باز ايستيد و امساك كنيد از كفر و اصرار نكنيد بر او آن گذشته بيامرزم ( 6 ) شما را ، و از اين جا گفت ( 7 ) - عليه السّلام :
الاسلام يجبّ ما قبله ،
اسلام ببرد آن را كه پيش او باشد . و اجماع امّت است كه : خداى تعالى ، كفر و جمله معاصى به توبه بيامرزد ، و توبه از كفر به
هامش
( 1 ) . بم ، مج : خبيثا .
( 2 ) . او ، آج ، بم ، آن : كالفراش .
( 3 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج : آنان .
( 4 ) . سورهء نور ( 24 ) آيهء 43 .
( 5 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج : زيادت .
( 6 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج : بيامرزد .
( 7 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج رسول .