رؤيتى كه اقتضاى تشبيه و تجسيم نكند و با آن خبرها ( 1 ) و شكّ در آن صحّت سمع درست نباشد . پس سؤال از آن ( 2 ) نشايد تا كند براى آن كه جواب شافى نبود چون بداند كه او صادق است در اقوالش و كذب و قبح در اقوال او و افعال او روا نباشد . پس اين فرق است ميان سؤال رؤيت بر وجهى كه اقتضاى تشبيه نكند از خبرهاى دگر كه اقتضاى تشبيه و تجسيم كند ( 3 ) .
و جواب سيوم ( 4 ) در اصل مسأله آن است كه : مراد به رؤيت علم ضرورى است چنان كه ابراهيم - عليه السّلام - گفت : رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى ( 5 ) ، اى اعلمني ذلك على وجه لا يتخالج فيه شك .
و رؤيت به معنى علم شايع است در قرآن و كلام عرب ، قال اللَّه : أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ ( 6 ) ، أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعادٍ ( 7 ) ، أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ ( 8 ) ، أَ لَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ ( 9 ) ، الى ما لا يحصى كثرة ، قال الشّاعر : ( 10 )
رايت اللَّه اذا سمّى نزارا
و اسكنهم بمكّة قاطنينا
خداى تعالى جواب داد كه آن معرفتى است كه در دنيا با تكليف ، حكمت مانع باشد از آن ، بر آن وجه مرا در دنيا بدانى ، و جز به دليل به معرفت من راه نباشد . اين جوابهاست از سؤال ايشان .
امّا آيه جز آن كه در او شبهه نيست بر اين اثبات رؤيت ، در او چند دليل است بر نفى رؤيت . منها قوله : * ( لَنْ تَرانِي ) * ، و « لن » نفى مستقبل را باشد براى آن كه افعال
هامش
( 1 ) . مج ، مل : چيزها .
( 2 ) . مج ، وز : پس از آن سؤال ، آف : پس سؤال از ايشان .
( 3 ) . تمام عبارت اخير در مج و وز چنين است : بر وجهى كه اقتضاى شبيه و تجسيم كند .
( 4 ) . مج ، وز ، لت : سهام ، آج ، بم ، آن : سيم .
( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 260 .
( 6 ) . سورهء فيل ( 105 ) آيهء 1 .
( 7 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 6 .
( 8 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 45 .
( 9 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 246 .
( 10 ) . مج ، وز ، مل شعر .