عذابى را ( 1 ) كه صورت مكر دارد بر سبيل استدراج ، كما قال اللَّه تعالى :
سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ ( 2 ) ، و معنى آن بود كه خداى تعالى براى استظهار حجّت چندان كه بنده گناه بيشتر كند ( 3 ) ، او را نعمت و تندرستى بيش دهد تا او پندارد كه آن خود چنان مىبايد . آنگه ناگاهى ( 4 ) عذاب فرستد او را و هلاكش كند ، و اين با مكر ماند . و اصل « مكر » پيچيدگى ( 5 ) بود ، و مكّار پيچنده ( 6 ) باشد و كارش پوشيده ، و منه ساق ممكورة ، أى محكمة الخلق ، قال ذو الرّمّة ( 7 ) :
عجزاء ممكورة خمصانة قلق
عنها الوشاح و تمّ ( 8 ) الجسم و القصب
و خليل گفت : مكر الرّجل اذا التفّ تدبيره على مكروه صاحبه . * ( فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّه ) * ، از عذاب خداى ايمن نباشند ( 9 ) مگر زيانكاران . و رفع او بر فاعليّت است ، و « الَّا » از روى اعراب به مثابت لغو است . اگر گويند ( 10 ) : پيغامبران خداى از عذاب خداى ايمن باشند و خاسر نهاند ، چرا گفت : * ( فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّه إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ ) * ؟ جواب گوييم : يك وجه آن است كه ايشان نيز از عذاب خداى ايمن نباشند ( 11 ) در حقّ كافران و عاصيان و در حقّ خود براى آن ايمن باشند كه ايشان چون مأمون الخطأ و الزّلل باشند و عقاب بر گناه باشد و در حقّ ايشان گناه صورت نبندد ، از آن جا ايمن باشند .
وجه دگر آن كه : از عذاب خداى ايمن نباشند بر وجه جهل به حكمت ( 12 ) خداى الَّا گروه زيانكاران ، و امن ايشان از جهل باشد ، و امن انبيا و اولياء از ايمن بكردن خداى باشد ايشان را چون خداى تعالى ايشان را ايمن بكرد از آن وجه ايمن ببودند 1 » .
هامش
( 1 ) . مج ، وز : عذاب را .
( 2 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 182 .
( 3 ) . مج ، وز ، مل ، لت : بيش كند .
( 4 ) . آج ، لب : ناگاه .
( 5 ) . مج ، وز ، مل : پيختگى ، آج ، لب : بيختهگى .
( 6 ) . مج ، وز ، مل : بيحنده .
( 7 ) . مج ، وز شعر .
( 8 ) . مل ، آف ، آن : ثمّ .
( 9 ) . اساس : نباشد ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .
( 10 ) . مج ، وز نه .
( 11 ) . آج ، لب ، بم و .
( 12 ) . مج ، وز : به حكم .
( 13 ) . مج ، وز : شدند .