بر نهاديمى ( 1 ) بر دلهاشان تا نشنوند ؟ .
آن شهرهاست كه قصّه مىكنيم بر تو از خبرهاى او و بدرستى كه آمد به ايشان پيغامبرانشان به حجّتهاى ايشان ، ايمان نياوردند با آنچه دروغ داشتند از پيش اين ( 2 ) چنين مهر بر نهاد خداى بر دلهاى كافران .
نيافتيم ( 3 ) بيشتر ايشان را از عهدى ، و ( 4 ) يافتيم [ بيشترين ] ( 5 ) ايشان را برون از فرمان خداى .
قوله : * ( وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ ) * ، حق تعالى گفت كه : من هيچ پيغامبر را به هيچ شهر نفرستادم الَّا و اهل آن شهر را به بأساء و ضرّاء بگرفتم بر سبيل امتحان و اختبار ( 6 ) تا باشد كه دلهاى ايشان نرم شود و با خداى گريزند و در او تضرّع و زارى كنند ( 7 ) . « من » في قوله : * ( مِنْ نَبِيٍّ ) * ، زيادت است براى تأكيد نفى .
و در « بأساء و ضرّاء » سه قول گفتند : بعضى گفتند : « بأساء » رنجى ( 8 ) و سختى باشد كه به تن ايشان رسد ، و « ضرّاء » آنچه به مال ايشان رسد از نكبات تا درويش شوند . حسن گفت : « بأساء » گرسنگى باشد و « ضرّاء » بيمارى .
سدّي [ 175 - 1 ] گفت : « ضرّاء » درويشى باشد و « بأساء » گرسنگى ، و براى آن لفظ « لعلّ » آورد كه حق تعالى با ايشان معاملهء مختبران و آزمايش كنندگان فرمود ،
هامش
( 1 ) . مج ، وز : مهر نهادمانى .
( 2 ) . آن : از پيش از اين .
( 3 ) . مج ، وز ، آج ، لب : و نيافتيم .
( 4 ) . اساس اگر ، با توجه به مج ، وز زايد مىنمايد .
( 5 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز افزوده شد .
( 6 ) . اساس : اعتبار ، با توجه به مج ، وز و سياق عبارت در جملات بعدى تصحيح شد .
( 7 ) . مج ، وز : و لابه كنند .
( 8 ) . آج ، لب : رنج .