نقصان باشد ، و بخس متعدّى باشد به دو مفعول و همچنين نقص و ( 1 ) زيادت ، يقال :
بخسه حقّه ، أى نقصه ، و فى المثل : تحسبها حمقاء و هى باخس .
* ( وَلا تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ) * ، نهى دگر است ( 2 ) از شعيب ايشان را ، مىگويد : فساد مكنى و تباهى ( 3 ) در زمين پس از آن كه خداى آن را اصلاح كرد به امر و نهى و بعث ( 4 ) انبيا - عليهم السّلام - و تعريف مصالح خلق كرد با ايشان عقلا و شرعا . و « افساد » چيزى به حدّى ( 5 ) رسانيدن باشد كه به او انتفاع نتوان گرفتن . « ذلكم » اشارت است به آن جمله كه رفت من عبادة اللَّه ( 6 ) وحده و نفى الأنداد عنه و ايفاء النّاس حقوقهم و ترك البخس و النّقصان و ترك الفساد و افساد الارض بعد ما كانت صالحة . اين جمله گفت شما را بهتر باشد اگر در خود دانى ( 7 ) و اگر مؤمنى ( 8 ) و به خداى ايمان دارى ( 9 ) ، و براى آن به ايمان تعليق كرد كه اگر ايمان نباشد اين ( 10 ) هيچ فعل و ترك نافع نباشد ، و در او هيچ خير نباشد ( 11 ) ، و گفتند معنى آن است كه : ايمان آرى ( 12 ) تا بدانى ( 13 ) كه شما را آن ( 14 ) بهتر است ، چه ( 15 ) بى ايمان نتوانى ( 16 ) دانست كه ( 17 ) صلاح دين شما در اين فعلهاست .
* ( وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ ) * ، و منشينى ( 18 ) بر سر هر راهى تا مردمان را تهديد كنى و منع كنى ( 19 ) ايشان را از راه من و باز دارى ( 20 ) از ايمان ، و اين آن بود
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، مل همچنين .
( 2 ) . آج ، لب ، بم ، آن : نهى كرده است .
( 3 ) . مج ، وز ، مل : فساد و تباهى مكنيد .
( 4 ) . مج ، وز ، لت : بعثت .
( 5 ) . مج ، وز : چيز به حد ، مل : چيزى به چيزى .
( 6 ) . اساس : عباد اللَّه ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .
( 7 ) . مج : اگر خود دانى ، آج ، لب : اگر در خود آييد ، آف : اگر در خود دانيد .
( 8 ) . مل ، آف : مؤمنيد .
( 9 ) . مل ، آج ، لب ، آف : داريد .
( 10 ) . مج : دين .
( 11 ) . وز ، مل : نبود .
( 12 ) . وز : آوريد ، مل ، آج ، لب : آريد .
( 13 ) . وز ، مل ، آج ، لب ، آف : بدانيد .
( 14 ) . مج ، وز ، مل : اين .
( 15 ) . آج ، لب : كه .
( 16 ) . مج ، وز ، مل ، آف : نتوانيد ، آج ، لب : نتوان .
( 17 ) . مج ، وز ، مل : دانستن كه .
( 18 ) . وز ، مل : منشينيد .
( 19 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب ، آف : تهديد كنيد و منع كنيد .
( 20 ) . مج ، وز ، مل : باز داريد .