غايبى را ، خداى را مىخوانى ( 1 ) سميع ( 2 ) قريب كه با شماست از شما غايب نيست .
حسن بصرى گفت : ميان دعاى سرّ و دعاى علانيه هفتاد ضعف است ، آنگه گفت : مرد بودى كه ( 3 ) همهء قرآن حفظ كردى و همسايهء او آواز او نشنيدى ، و مرد ( 4 ) بودى كه بسيار فقه ياد گرفتى شدى و مردم ندانستندى ، مرد ( 5 ) بودى كه در خانهء خود همه شب نماز كردندى و مهمان او از آن خبر نداشتى ، و ما پيش از اين گروهى را ديديم كه هر عملى كه ( 6 ) ممكن بودى كه به سرّ توانستندى ( 7 ) كردن به علانيه نكردندى ، و مسلمانانى بودند كه در تضرّع و دعا ( 8 ) اجتهاد كردندى و آواز ايشان الَّا همسى و آواز اندك نشنيدندى ( 9 ) . راز او ميان او بودى و خداى تعالى ، براى آن كه خداى تعالى چنين فرمود :
* ( ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً ) * ، نبينى كه خداى تعالى ذكر آن بندهء صالح كرد و فعل او پسنديده ( 10 ) گفت : إِذْ نادى رَبَّه نِداءً خَفِيًّا ( 11 ) . أبو بكر خواند : « خفية » بكسر الخاء اين جا و در سورة الانعام ، و هما لغتان . و « دعا » طلب فعل باشد به طريقهء « اللَّهم افعل ، » و به طريقهء : غفر اللَّه له و وفّقه للخيرات » ، و آن اوّل صيغهء امر است و اين دگر ( 12 ) صيغهء خبر ، جز آن است كه چون دعا باشد قايل دون المقول له باشد فى الرّتبة ، به عكس امر . و نيز به طريقهء « يا اللَّه يا رحمن يا رحيم » باشد . و « تضرّع » تفعّل باشد من الضّراعة و هى الذّلّ و ضرع الرّجل يضرع ضرعا اذا مال بأصبعه يمينا و شمالا من الذّلّ ، و ضرع الشّاة ، از اين جا باشد براى آن كه شير او را بجنباند . و مضارعه مشابهت باشد ، لأنّه يميل الى مشابهة ، و الضّريع من
هامش
( 1 ) . وز ، مل ، آج ، آف : مىخوانيد .
( 2 ) . مل و .
( 3 ) . مل ، آج ، بم ، آف : مردى بود كه .
( 5 - 4 ) . مل ، آج ، آف : مردى .
( 6 ) . وز مل : هر عمل كه ، آج كردى .
( 7 ) . وز : نتوانستندى ، آج : توانستى .
( 8 ) . وز : كه در دعا و تضرّع ، مل : كه در دعا تضرّع و .
( 9 ) . وز : بشنيدندى ، مل : نبودى .
( 10 ) . وز ، بم : بپسنديد .
( 11 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 3 .
( 12 ) . اساس ، وز ، بم ، آف : كلمه به صورت « ذكر » هم خوانده مىشود ، مل : ديگر .