مشركان باشند ، بعضى دگر گفتند : جماعتى باشند كه ايشان طاعات و اعمال صالحه كرده باشند مشوب و آميخته با ريا ، و ثعلبى امام اصحاب الحديث در تفسيرش آورد به اسناد از جويبر بن ( 1 ) سعيد از ضحّاك از عبد اللَّه عبّاس كه گفت در اين آيت : اعراف جايهاى باشد بلند از صراط و اين مردانى كه بر آن ( 2 ) اعراف باشند حمزة بن عبد المطَّلب بود و عبّاس و علىّ بن ابى طالب و جعفر الطيّار ذو الجناحين ، دوستان خود را از دشمنان بشناسند به علامت ، و علامت آن بود كه دوستان ايشان سپيد روى باشند و دشمنانشان سياه روى .
باقر - عليه السّلام - گفت : آن مردان ائمّهء معصوم باشند و پيغامبر - عليه السّلام - در ميان ايشان بود . صادق - عليه السّلام - گفت : اعراف كثبان و بهشتهايى باشد ميان بهشت و دوزخ ، هر پيغامبرى ( 3 ) و خليفهاى او را آن جا بدارند با گناهكاران امّتش چنان كه امير لشكر را با لشكر بدارند . آنان كه محسنان امّت باشند سبق برند و به بهشت شوند ، خليفهء رسول آن گناهكاران را گويد : بنگرى ( 4 ) به برادران شما از محسنان كه سبق بردند ( 5 ) به بهشت . اينان بر ايشان سلام كنند ، و ذلك قوله : * ( وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ) * ، آنگه حق تعالى ( 6 ) خبر داد كه اين گناهكاران به بهشت نشده باشند هنوز و طمع دارند كه به بهشت شوند به شفاعت پيغامبر و امام ، و ذلك قوله : * ( لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ ) * .
آنگه اين گناهكاران از اعراف به اهل دوزخ نگرند پناه با خداى دهند و دعا كنند : * ( رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ) * ( 7 ) [ و ذلك قوله : و اذا صرفت أبصارهم تلقاء أصحاب النّار قالوا ربّنا لا تجعلنا مع القوم الظَّالمين ( 8 ) ] ( 9 ) ، آنگه انبيا و خلفا
هامش
( 1 ) . مل : جبير بن سعيد ، آج ، لب ، آف : جويبر بن سعيد ، لت : جرير بن سعيد ، چاپ شعرانى ( 5 / 164 ) : حبر بن سعيد .
( 2 ) . مج ، وز : بر اين .
( 3 ) . آج ، لت را .
( 4 ) . مج ، وز ، مل ، آف : بنگريد .
( 5 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، آف : برند .
( 6 ) . آج ، لب گفت و .
( 8 - 7 ) . سوره اعراف ( 7 ) آيهء 47 .
( 9 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز ، و ضبط قرآن مجيد افزوده شد .