نكنيم ، و اگر نخواستى ما نكرديمى ( 1 ) . و مشركان گفتند : اگر خداى نفرمودى ما نكرديمى ( 2 ) ، و امر بى ارادت آمر نباشد پس در اين باب امر و ارادت يكى باشد ، نبينى كه فرق نباشد ميان آن كه كسى غلامش را گويد : افعل كذا ، و ميان آن كه گويد : اريد منك ان تفعل كذا ، كه مقتضى هر دو لفظ ايقاع ( 3 ) و ايجاد فعل است ، حق تعالى گفت بگو اى محمّد : * ( إِنَّ اللَّه لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ ) * ، خداى تعالى كار زشت نفرمايد و چنان كه نفرمايد نكند و نخواهد ، چه فرق نباشد ميان آن كه خواهد و ميان آن كه فرمايد ، چون گفت : نفرمايم ، دليل آن كند كه نخواهد ، براى آن كه امر جز به ارادت آمر نباشد . آنگه گفت بر سبيل انكار و تقريع : * ( أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّه ما لا تَعْلَمُونَ ) * ، بر خداى چيزى مىگويى كه نمىدانى ( 4 ) ، و آيت دليل بطلان مذهب مجبّره مىكند از اين وجه كه گفتيم و دليل بطلان مذهب اصحاب معارف ( 5 ) في قوله : * ( أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّه ما لا تَعْلَمُونَ ) * ، و دليل بطلان مذهب قايلان تقليد ( 6 ) آن جا كه گفت از ايشان بر سبيل انكار : * ( قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا ) * . آنگه بيان كرد آنچه خداى تعالى فرمود ، گفت بگو : * ( قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ ) * ، بگو خداى من عدل فرمود و جز عدل نفرمايد . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد به « قسط » ، « لا إله الَّا اللَّه » است . ضحّاك گفت : توحيد است ، مجاهد و سدّي گفتند : مراد به « قسط » عدل است ، مفسّران اطباق ( 7 ) كردند بر آن كه امر خداى تعالى به عدل و توحيد تعلَّق دارد ، پس محال است كه عدل و توحيد فرمايد و جبر و تشبيه خواهد ، براى آن كه حكيم آنچه فرمايد خواهد ، و در كلام محذوفى هست و تقدير آن است ( 8 ) : و قال لكم اقيموا وجوهكم عند كلّ مسجد ، و گفت : شما را كه روى به قبله آريد بنزديك هر مسجدى ، يعنى در هر وقت هر نمازى . مجاهد و سدّي و ابن زيد گفتند : معنى
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، مل ، لت : نكردمانى ، آج ، لب : نكردمى .
( 2 ) . مل : نكردمانى ، آج ، لب : نكردمى .
( 3 ) . مج ، وز : ارتفاع .
( 4 ) . مج ، وز ، مل ، آف ، آن : مىگوييد كه نمىدانيد .
( 5 ) . مج ، آج ، لب مىكند ، وز ، مل مىكنند .
( 6 ) . مج ، لت مىكند ، وز مىكنند .
( 7 ) . اساس : در بالاى كلمه افزوده است « اتّفاق » .
( 8 ) . مل كه .