و « هدى » و « ضلال » محتمل است در آيت چهار وجه را : يكى هدايت ثواب ( 1 ) و ضلال از آن بر حسب استحقاق - چنان كه گفتيم . و يكى حكم به هدايت مهتديان بر سبيل مدح ( 2 ) و حكم به ضلالت ضالَّان ، و تسميهء ايشان به اين نام بر سبيل مذمّت . سيم ( 3 ) آن كه « هدى » به معنى بيان و لطف باشد ، و « ضلال » به معنى خذلان بر سبيل عقوبت على كفرهم المقدّم ( 4 ) . و چهارم هم ( 5 ) به معنى شرح صدر به بيان يا ضيق او هم بر اين وجه ، و اين وجه مقارب وجه سيم ( 6 ) است در معنى ، و وجه اوّل لا يقتر است اين جا براى آن كه در آيت ذكر قيامت است من قوله : * ( كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ ) * ( 7 ) ، و نيز آنچه ما بعد اوست بر سبيل تعليل ، دليل اين مىكند من قوله : * ( إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّه ) * ، و تقدير آن است كه :
لأنّهم اتّخذوا الشّياطين ، يعنى اين ضلال بر ايشان [ از ] ( 8 ) آن جا واجب شد كه ايشان شياطين را به اولياى خود گرفتند و دوستان و ياران ساختند بدون خداى ( 9 ) ، و نيز لايق باشند به خذلان على وجه العقوبة . و « اتّخاذ » اعداد ( 10 ) الشّىء لأمر من الامور باشد ، و افتعال بود از « اخذ » . چون ايشان اعداد شياطين كردند براى نصرت بدون خداى ، حقّ تعالى گفت : ايشان شياطين را به دوست و يار گرفتند و به دست بنهادند و عدّه و ساز خود كردند ، و از اين همه بدتر ( 11 ) آن كه مىپندارند كه ايشان مهتدى و راه يافتهاند . و « حسبان » ، ظنّ و گمان باشد .
قوله تعالى : * ( يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ ) * ، مفسّران گفتند :
سبب نزول آيت آن بود كه بنى عامر عادت داشتند كه برهنه گرد خانه طواف
هامش
( 1 ) . لت : به ثواب .
( 2 ) . آج ، لب ، آف : قدح .
( 3 ) . آج : سؤم ، لب : سيوم .
( 4 ) . مج ، وز : المتقدّم .
( 5 ) . مج ، وز ، مل ، لت : ندارد .
( 6 ) . آف ، لب : سيوم .
( 7 ) . اساس : يعودون ، با توجه به مج و ضبط قرآن مجيد تصحيح شد .
( 8 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز افزوده شد .
( 9 ) . مج ، وز ، مل تعالى .
( 10 ) . مج ، وز : اعداد .
( 11 ) . مج ، وز : اين همه نيز .