وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً ( 1 ) ، أى سمّوهم بذلك و حكموا به .
* ( وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً ) * ، چون فاحشه كنند . مفسّران گفتند : فاحشه ايشان [ آن ] ( 2 ) بود كه گرد خانه طواف كردندى برهنه و عورت گشاده ، و گفتندى : ما ( 3 ) به خانهء خداى چنان طواف كنيم كه خداى آفريد ما را و در جامهاى كه در او گناه كرده باشيم در آن طواف نكنيم ، و زنان چيزى از دوال بافته چندان كه عورت پوش بودى در ميان بستندى ، تا در خبر است كه زنى از بني عامر طواف مىكرد و مىگفت :
اليوم يبدوا بعضه أو كلَّه
و ما بدا منه فلا احلَّه
و حسن بصرى و أبو علي گفتند ( 4 ) : اين فاحشه شرك است چون به خداى تعالى شرك آرند ، و بعضى دگر گفتند : مراد جملهء فواحش است ، أى فاحشة من الفواحش . و « فاحشه » قبيحى باشد شنيع القبح و ظاهر القبح ، و صغيره را فاحشه نگويند آنان كه به صغيره گويند . و در كلام محذوفى هست و آن آن است ( 5 ) : و اذا نهوا عنها او عوتبوا قالوا وجدنا عليها آباءنا ، چون ايشان را از آن نهى كنند يا بر آن عتاب كنند ، گويند : ما پدران [ 144 - ر ] ، [ خود را ] ( 6 ) بر اين ( 7 ) يافتيم كه اين مىكردند . * ( وَاللَّه أَمَرَنا بِها ) * ، و ما را خداى فرموده است ، و اين براى آن گفتند كه ايشان مذهب جبرى ( 8 ) گفتندى ، گفتند ( 9 ) : اگر خداى تعالى نخواستى ما را بگردانيدى از اين و ما را اكراه كردى بر خلاف اين ، فهذا معنى قولهم : * ( وَاللَّه أَمَرَنا بِها ) * ، و اين قول برابر قول مجبّران است كه ايشان گفتند : اگر خداى نخواهد ما
هامش
( 1 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 19 .
( 2 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 3 ) . اساس : گفتند تا ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .
( 4 ) . مج ، وز : گفت .
( 5 ) . آن كه .
( 6 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز افزوده شد .
( 7 ) . مج : آن .
( 8 ) . مج ، وز ، مل : جبر .
( 9 ) . مج ، وز : گفتندى .