معنى آن كه : * ( لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ ) * ، يعنى كار آخرت بر چشم و دل ايشان خوار گردانم . * ( وَمِنْ خَلْفِهِمْ ) * ، يعنى بفرمايم تا جمع مال كنند و به آن بخل كنند و در حقّ خداى و حقهاى دگر بندهند تا به وارثان ايشان بماند از پس مرگ ايشان . * ( وَعَنْ أَيْمانِهِمْ ) * ، كار [ دينشان ] ( 1 ) بر ايشان تباه گردانم و شبهه در دل ايشان مقرّر كنم [ 138 - پ ] . * ( وَعَنْ شَمائِلِهِمْ ) * ، و لذّات بر ايشان محبّب كنم و به ايشان مقرّب گردانم .
زجّاج گفت : * ( مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ ) * ، اغوا كنم ايشان را از پيش روى ، يعنى وسواس كنم ايشان را تا بعث و نشور دروغ دارند . * ( وَمِنْ خَلْفِهِمْ ) * ، و از پس اغوا كنم ، يعنى تا اخبار امّتان گذشته دروغ دارند ، و براى آن در اوّل « من » گفت و در دوم « عن » كه « من » ابتداى غايت باشد ، آغاز آمدن از پيش روى ايشان كنم و آنگه از پس پشت ، و آنگه « عن » آورد كه در او معنى عدول و انحراف است ، يعنى از آن روى بگردم و با راست و چپ ايشان شوم ، و امّا دخول « ثمّ » براى آن است كه بيان كند كه اين قصد از اين جهات پس از قعود باشد بر راه ايشان براى آن كه اوّل بيايد و بنشيند و آنگه در قصد به اضلال و اغوا گيرد ، و بعضى دگر گفتند معنى آن است كه : ثمّ اقول ، پس مىگويم من ( 2 ) چنين كنم .
* ( وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ ) * ، و چنان سازم كه بيشترشان ( 3 ) را شاكر نيابى . اگر گويند : چگونه خبر داد از غيب و اين از كجا شناخت كه ايشان بيشتر طاعت او بخواهند داشت ( 4 ) ، و كفران نعمت خداى ( 5 ) كردن ؟ گوييم از اين دو جواب است :
يكى آن كه پيش از آن دانست از قول فرشتگان به اعلام خداى تعالى ايشان را ، دوم آن كه حسن بصرى گفت : از ظنّ خود خبر داد چنان كه خداى تعالى گفت :
وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّه فَاتَّبَعُوه إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ( 6 ) ، براى آن كه چون
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز افزوده شد .
( 2 ) . مج ، وز : ندارد .
( 3 ) . مج ، وز ، مل : بيشترينهء ايشان .
( 4 ) . مج ، وز ، مل : خواهند داشتن .
( 5 ) . مل تعالى .
( 6 ) . سورهء سبأ ( 34 ) آيهء 20 .