جواب قسم باز آمد ، و آن كه گفت « با » قسم نيست ، گفت : اين « لام » جواب قسم مضمر است ، گفت : بر ره راست تو بنشينم براى ايشان و ايشان را از راه برگردانم و با راه كژ برم به اغراء و اغواء و وسوسه و دعوت . و نصب « صراط » بر ظرف متّسع است ، ظرف در جاى مفعول به نهاد و در كلام حرف جرّ مقدّر است و التّقدير : على صراطك المستقيم ، فلمّا حذف حرف الجرّ وصل الفعل فعمل فيه ، كما قال الشّاعر ( 1 ) :
[ لدن بهزّ الكفّ يعسل متنه
فيه كما عسل الطَّريق الثّعلب ] ( 2 )
[ أى كما عسل الثّعلب في الطَّريق ، و قال آخر ] ( 3 ) :
كأنّي اذا اسعى لاظفر طائرا
مع النّجم في جوّ السّماء يصوب
أى لأظفر على طائر .
* ( ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ ) * ، پس به ايشان شوم از جميع جهات احاطت از پيش ايشان و از پس و از راست و چپ ايشان ، و مفسّران در اين چند قول گفتند . عبد اللَّه عبّاس گفت ( 4 ) و ابراهيم و حكم و سدّي ( 5 ) : من قبل دنيا هم و آخرتهم و من جهة حسناتهم و سيّئاتهم ، گفتند : اين كنايت است ، پيش و پس عبارت است از دنيا و آخرت ، چپ ( 6 ) و راست كنايت است از سيّئه و حسنه ( 7 ) . مجاهد گفت : يعنى از آن جا كه نبينند براى آن كه مردم از پيش بينند و از پس نبينند . بلخى و جبّائي گفتند :
من جميع جهات الحيلة ، اين كنايت است از انواع حيلت .
عبد اللَّه عبّاس را پرسيدند كه : چرا فوق و تحت رها كرد ( 8 ) از جملهء جهات ؟
جواب داد كه : جهت فوق جاى نزول رحمت خداست ، دانست كه او از رحمت بر بنده راه نيابد و از زير قدم آمدن وحشت آرد انس ندهد . باقر - عليه السّلام - گفت :
هامش
( 1 ) . مج ، وز شعر .
( 3 - 2 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز افزوده شد .
( 4 ) . مج ، وز ، مل : عبد اللَّه عباس و قتاده .
( 5 ) . مج ، وز ، مل گفتند .
( 6 ) . مج ، وز : و چپ .
( 7 ) . اساس : از حسنه و سيّئه ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .
( 8 ) . مج : رها كردى .