اين حكايت باز كرد از ابليس تا بدانند كه ابليس با عظم ارتكاب معصيت و خطيئت آيس نبود از اجابت خداى تعالى تا بندگان آيس نشوند و طمع نبرند از رحمت او .
خلاف كردند در آن كه خداى تعالى دعاى ابليس بر وفق سؤال او اجابت كرد يا نكرد . سدّي گفت : نكرد ، براى آن كه او زندگانى تا به روز بعث ( 1 ) خواست ، و روز بعث روز نشر باشد نه روز مرگ ، و لكن تا به وقتى مهلت داد او را كه خداى تعالى صلاح داند چنان كه گفت : إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ( 2 ) .
قولى دگر آن است كه : انظار و تأخير عقوبت خواست تا ( 3 ) روز قيامت خداى تعالى اجابت فرمود و تأخير عقوبت او كرد تا قيامت و تعجيل نفرمود در باب عقاب او ، و قول دوم بهتر است براى آن كه نشايد كه خداى تعالى اعلام كند مكلَّفى جايز الخطا را كه او را انظار و امهال كرد مدّت دراز ، براى آن كه اغراء باشد به قبيح و از حكيم نيكو نبود ، و بر قول [ اوّل ] ( 4 ) تأويل آن است كه : خداى تعالى به معلوم خود تعليق كرد اين را و او را وقتى معيّن نزد ، و چون چنين باشد هيچ وقت ايمن نباشد كه آن وقت معلوم است كه خداى تعالى زد اجل او را ، پس او را در اين باب همچون ما باشد [ كه اجل خود ندانيم و مغري نباشد به قبيح ، و اگر چه غرض ابليس در انظار و امهال خواستن از خداى تعالى آن بود ] ( 5 ) تا اضلال و اغواى بندگان خداى كند ، غرض خداى تعالى در امهال او آن بود تا تعريض كند او را منزلت ثواب و وقت توبه ، و اعتذار بر او موسّع كند . امّا آن كه او اختيار توبه و ايمان نكند [ از خداى نباشد از او باشد به سوء اختيار او ، امّا علم خداى تعالى به آن كه او اختيار توبه و ايمان ] ( 6 ) نخواهد كردن مانع نباشد خداى را تعالى از اين فعل براى اين غرض ، و حامل و باعث او نبود بر آن ، چه علم تعلَّق
هامش
( 1 ) . مج : بعثت .
( 2 ) . سورهء حجر ( 15 ) آيهء 38 و سورهء ص ( 38 ) آيهء 8 .
( 3 ) . مج ، وز ، مل به .
( 6 - 5 - 4 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز افزوده شد .