و جملهء مخلوقات صفت ذم باشد ، و در خداى تعالى صفت مدح ، نحو قوله :
الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ ، ( 1 ) آنگه او را براند بر وجه استخفاف و گفت : برو كه تو از جملهء ذليلان و خوارانى ( 2 ) ! و « الصّغار » المذلَّة ، و اصله من صغر الجرم ، يقال : صغر الشّىء صغرا و صغر صغرا و صغارا إذا ذلّ ، و من الأوّل صغير و من ( 3 ) الثّاني صاغر ، قال اللَّه تعالى : حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ ( 4 ) ، و تصاغرت اليه نفسه اذا ذلَّت .
عند اين حال ابليس ( 5 ) آيس شد از رحمت خداى تعالى و عزم اصرار بر كفر كرد ( 6 ) با آدم و آدمى دشمنى پيشه گرفت به انداخت ( 7 ) آن در آمد تا آدمى ( 8 ) چگونه چون خود كند ، گفت : بار خدايا ! * ( أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ) * ، مرا امهال كن و مهلت ده و تأخير كن و وقت مرگ من باز پس دار تا به روز قيامت . و إنظار ، افعال باشد من النّظر الَّذي هو الإنتظار ، يعنى مرا مادام منتظر وقت مرگ و اجل خود كن كه مادام تا منتظر بود مرگ به او نرسيده باشد كه چيزى ( 9 ) ناآمده را توقّع و انتظار كنند ، چون بيامد انتظار منقطع شود [ 137 - پ ] . اين از باب احفرت ( 10 ) زيدا بئرا باشد ، و وجوه و معانى نظر پيش از اين گفتهايم ، وجهى ندارد اعادت كردن . * ( إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ) * ، از ميان جمله اسماء جز ظروف كه اضافت كنند ( 11 ) با جمله ، اگر فعلى باشد و اگر اسمى ، و جز ظروف را هيچ اسم را اضافت نكنند با جمله ، تقول : جئتك اذ طلعت الشّمس ، و يوم قدم فلان و اذا الخليفة عبد الملك ( 12 ) و ما اشبه ذلك ، تا آن روز كه بعث كنند و برانگيزند ايشان را به قيامت ، و خداى تعالى
هامش
( 1 ) . سورهء حشر ( 59 ) آيهء 23 .
( 2 ) . آج ، لب : خورانى .
( 3 ) . اساس ، بم ، آف : مثل ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .
( 4 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 29 .
( 8 - 5 ) . مج ، وز چون .
( 6 ) . مل و .
( 7 ) . آج ، لب : تا انداخت .
( 9 ) . مج ، وز ، آج ، لب : چيزى .
( 10 ) . اساس : احضرت ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .
( 11 ) . اساس : كنند ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .
( 12 ) . اساس : عند الملك ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .