لقوله تعالى : وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ ( 1 ) ، و بر اين مذهب سؤال ساقط باشد .
و قومى استدلال كردند به آيت بر آن كه امر بر وجوب باشد ، براى آن كه خداى تعالى ابليس را مذمّت و ملامت و لعنت كرد بر مخالفت امر ( 2 ) ، و اگر امر بر ندب بودى بر مخالفت مطلق لعنت نفرمودى . و بنزديك سيّد ( 3 ) - رحمه اللَّه ظاهر اوامر قرآن بر وجوب باشد و اوامر لغت ( 4 ) بر توقّف ، تا دليل ره نمايد كه بر وجوب است يا بر ندب .
آنگه حق تعالى چون ابليس نافرمانى كرد ، او را لعنت كرد و براند ، و گفت : برو و از اين جا فرو شو به زمين كه اين جا جاى ( 5 ) پاكان است : * ( قالَ فَاهْبِطْ مِنْها ) * ، گفت از اين آسمان هبوط كن و فرو شو ، و « هبوط » نزول باشد و انتقال من علو الى سفل ( 6 ) ، قال الشّاعر ( 7 ) :
كلّ بني حرّة مصيرهم
قلّ و ان اكثروا من العدد
ان يغبطوا يهبطوا و ان أمروا
يوما فهم للفناء و النّفد
و در ضمير « منها » خلاف كردند ، بعضى گفتند : راجع است با آسمان ، و ابو على گفت : راجع است با بهشت . اگر گويند : ابليس از كجا شناخت كه اين قول او را خداى گفت ؟ گوييم : ازين دو جواب است ، يكى آن كه : اين [ بر ] ( 8 ) زبان بعضى از ملايكه گفت كه او دانست كه ايشان دروغ نگويند ، دوم آن كه : او را خداى گفت اين كلام مقرون با علم معجزى . * ( فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ ) * ، تو را نرسد و نباشد كه در ( 9 ) آسمان يا در بهشت تكبّر كنى ، و تكبّر اظهار كبر نفس باشد بر سبيل تفضيل خود بر ( 10 ) چيزهاى ديگر ، و تفعّل بناى تكلَّف باشد ، و اين در آدمى
هامش
( 1 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 74 .
( 2 ) . مج ، وز ، لت خداى تعالى .
( 3 ) . مل : سيّد مرتضى علم الهدى .
( 4 ) . اساس ، آج ، لب : لغت .
( 5 ) . مج ، وز ، مل ، لت : كه اين جاى .
( 6 ) . مج ، وز : اسفل .
( 7 ) . مج ، وز شعر .
( 8 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج ، وز افزوده شد .
( 9 ) . مج ، وز ، مل ، لت : بر .
( 10 ) . مج : و .