كرديم به سجدهء آدم ، سجده كردند جملهء فرشتگان كه مأمور ( 1 ) بودند به سجدهء آدم ، مگر ابليس كه از جملهء ساجدان نبود .
* ( قالَ ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ) * ، خداى تعالى گفت ابليس را كه : چه منع كرد تو را از سجدهء آدم چون من تو را فرمودم ؟ و « ما » استفهامى است ، و در « لا » سه قول گفتند في قوله : * ( أَلَّا تَسْجُدَ ) * ، يكى آن كه صله است و زياده بر سبيل تأكيد ، چنان كه گفت : لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ ( 2 ) ، و معنى آن كه : ليعلم ، و كقوله :
لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ ( 3 ) ، و كقوله : فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ ( 4 ) ، و كما قال الشّاعر ( 5 ) :
أبى جوده لا البخل و استعجلت به
نعم من فتى لا يمنع الجود نائله
يعنى أبى جوده البخل ، و أبو عمرو بن العلا روايت كرد : لا البخل ، به جرّ ، و تفسير كرد « لا » را به كلمه ، أى كلمة البخل ، « لا » را اسم كرد و بخل را صفت او ، براى آن كه « لا » را به كلمهء بخل باشد الَّتي هى لا ، كأنّه قال أبى جوده ان يقول لا .
دوم آن كه : ما دعاك الى أن لا تسجد ، چه دعوت كرد تو را به آن كه سجده نكردى .
سيم ( 6 ) آن كه : ما اخرجك الى ان لا تسجد . فرّاء گفت : چون منع متضمّن نفى بود ، مؤكّد كرد آن را به « لا » ، چنان كه : « ما » ى نفى به « ان » نافيه تأكيد كنند ، يقال : ما ان رأيت مثله ، قال الشّاعر ( 7 ) :
ما إن رأينا مثلهنّ لمعشر
سود ( 8 ) الرّؤس فوالج و فيول
اگر گويند ، چگونه گفت : * ( ما مَنَعَكَ ) * ، و ابليس ممنوع نبود از سجده ؟
گوييم : آنچه صارف بود او را از سجده از اعتقادات باطل آن را مانع خواند بر توسّع ، چنان كه داعى را حامل و باعث خوانند . آنگه حكايت جواب ابليس باز كرد كه او گفت : مانع و صارف من آن بود كه از او بهترم ، براى آن كه مرا از آتش
هامش
( 1 ) . اساس ، بم ، آف ، آن به ، كه زايد مىنمايد .
( 2 ) . سورهء حديد ( 57 ) آيهء 29 .
( 3 ) . سورهء قيامه ( 75 ) آيهء 1 .
( 4 ) . سورهء واقعه ( 56 ) آيهء 75 .
( 7 - 5 ) . مج ، وز شعر .
( 6 ) . مج ، وز ، مل : سهام ، لب ، آف : سيوم .
( 8 ) . اساس ، بم : سواد ، با توجه به مج ، وز تصحيح شد .