و اين چنان باشد كه خطاب جماعتى به معاملتى كه به اسلاف ايشان رفته باشد ، چنان كه در حديث بنى اسرائيل بيان برفت في آيات كثيرة قوله تعالى : وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ ( 1 ) ، و قوله : وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ ، ( 2 ) و اين جمله با پدران ايشان رفت .
زجّاج گفت معنى « خلقناكم » آن است كه : ابتدأنا خلقكم بخلق آدم ، ثمّ تصويره ، ثمّ قلنا للملائكة .
وجه دوم عبد اللَّه عبّاس و مجاهد و ربيع و قتاده و سدّى گفتند ، معنى آن است كه : خلقنا آدم ثمّ صوّرناكم في ظهره * ( ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ ) * [ 136 - پ ] ما آدم را بيافريديم و شما را در پشت او بيافريديم خلق تقدير و تصوير و تقرير ، آنگه فرشتگان را گفتيم كه : آدم را سجده كنيد ( 3 ) .
وجه سيم ( 4 ) آن است كه : ما بيافريديم شما را و بنگاشتيم ، پس خبر داديم شما را كه ما گفتيم فرشتگان را كه آدم را سجده كنيد ( 5 ) .
و وجه چهارم آن است كه أخفش گفت : « ثمّ » به معنى « واو » است ، چنان كه گفتيم : ثُمَّ اللَّه شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ ( 6 ) ، و مثله قوله : ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا ( 7 ) ، و قوله : اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْه ، ( 8 ) على احد الاقوال ، و قال الشّاعر ( 9 ) .
سألت ربيعة من خيرها
أبا ثمّ امّا فقالوا لمه
بعضى دگر گفتند معنى آن است كه : بيافريديم شما را در پشت پدر ، پس بنگاشتيم شما را در رحم مادر . بعضى دگر گفتند : خلقناكم خلق تقدير ، ما شما را و صورت شما را به تقدير در آورديم دون خلق ايجاد ، آنگه فرشتگان را امر
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 50 .
( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 49 ، مج ، وز ، مل الايات .
( 5 - 3 ) . لت : كنيد .
( 4 ) . مج ، وز : سهام ، مل ، آج ، لب ، آف : سيوم ، لت : سئوم .
( 6 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 90 .
( 7 ) . سورهء بلد ( 90 ) آيهء 17 .
( 8 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 90 .
( 9 ) . مج ، وز ، مل شعر .