الوجود باشد ، على ضرب من التّقدير ، بى زيادتى كه به اسراف رساند يا تقصيرى كه به نقصان آرد آن را ، و براى اين فعل ما را خلق نخوانند و ما را خالق نخوانند بر اطلاق كه افعال ما مقدّر نباشد ( 1 ) اين تقدير ، بل بيشتر بر گزاف ( 2 ) باشد ، انّما يقال :
( خلقت الاديم نعلا ) ، و كلام در اين باب مستقصى رفته است .
* ( ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ) * ، « تصوير » ( جعل الشىء على صورة ) باشد ، و صورت بنيتى باشد مقوّم بر هيأتى ( 3 ) ظاهر ، حق تعالى گفت : ما آفريديم شما را و از كتم عدم به حيّز وجود ما آورديم ، و رقم هستى بر قالب شما ما كشيديم ، و اين صورت به اين لطيفى ما نگاشتيم . فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ ( 4 ) ، در ظلمت شب ( 5 ) و ظلمت شكم و ظلمت رحم ، و هر مصوّر كه باشد از تاريكى احتراز كند تا نگاشتهء او تباه نشود ، و از آب احتراز كند تا نقش او متفشّى ( 6 ) نگردد ، حق تعالى در اين سه تاريكى صورت تو بر آب نگاشت تا بدانى كه چنان كه او با خلقان نماند ، فعل او با فعل ديگران نماند .
* ( ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ ) * ، آنگه فرشتگان را گفتيم كه آدم را سجده كنيد ( 7 ) . سجدهء تعظيم نه سجدهء عبادت - چنان كه بيان كرديم در سورة البقره ، و در آيت دليل است بر تفضيل انبياء على ( 8 ) الملائكة از آن وجه كه رفت .
اگر گويند چگونه گفت : * ( ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ ) * ، پس ما پس از خلق شما گفتيم فرشتگان را كه : آدم را سجده كنيد ( 9 ) و سجدهء فرشتگان آدم را پيش از خلق ما بود - گوييم از اين چند جواب است : يكى آن كه حسن ( 10 ) و ابو على جبّايى گفتند : مراد به خلق و تصوير ما خلق و تصوير پدر ماست آدم ، يعنى ما آدم را بيافريديم و بنگاشتيم ، آنگاه فرشتگان را گفتيم كه : او را سجده كنيد . ( 11 ) .
هامش
( 1 ) . مل بر .
( 2 ) . مج ، لب ، بم : گذاف .
( 3 ) . اساس و همهء نسخه بدلها بجز آج : هيئتى .
( 4 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 6 .
( 5 ) . كذا : در اساس و ديگر نسخه بدلها ، در روايات معتبر لفظ « مشيمه » آمده است .
( 6 ) . مج ، متنقشى ، مل ، بم : منقّشى .
( 11 - 9 - 7 ) . لت : كنى .
( 8 ) . مج ، وز ، لت : بر .
( 10 ) . مج ، وز ، مل ، لت : حسن بصرى .