باشد و اصل كلمه از آن جاست و نقيضه العدوّ . آنگه بر سبيل تقريع و ملامت و مذمّت گفت : * ( قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ ) * ، اندك تفكّر مىكنيد ( 1 ) و ما مصدريّه است اى قليلا تذكّركم ( 2 ) ، و نصب « قليلا » بر حال باشد ، و گفتهاند : « ما » زيادت است و نصب « قليلا » بر اين وجه به تذكّرون باشد و بناى تفعّل تكلَّف باشد و تعسّف ، و حمزه و كسائى خواندند : تذكرون ( 3 ) به تخفيف « ذال » به يك « تا » من الذّكر ، يقال : ذكرته اذكره ، و ابن عامر خواند : قليلا ما تتذكّرون ، آنگه « تاء » تفعّل بيفكند دون « تاء » مضارعة براى آن كه او براى معنى آمده است تا ( 4 ) دو « تا » و حرفى كه به ( 5 ) او قريب است مجتمع نباشد .
* ( وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها ) * ، « كم » اسمى است و او را دو معنى باشد : يكى خبر و يكى استفهام ، و چون خبر را باشد معنى او تكثير بود و نقيض او « ربّ » باشد كه آن تقليل را بود جز كه ربّ حرف جرّ است و « كم » اسم است ، تقول ( 6 ) :
كم رجل لقيته و كم رجال رأيتهم ، قال الفرزدق ( 7 ) :
كم عمّة لك يا جرير و خالة
فدعاء قد حلبت علىّ عشاري
و موضع او رفع باشد به ابتدا و خبرش « اهلكناها » و چون خبر باشد « ما » بعد او مجرور باشد بمنزلة الالف و المائة اذا قلت : كم رجل جاء ني فهو بمنزلة قولك الف رجل جاءنى او مائة رجل جاءني ( 8 ) ، و جمع بر معنى باشد و توحيد بر
هامش
( 1 ) . اساس ، آج ، لب ، آف ، لت : مىكنند ، با توجّه به مج ، وز تصحيح شد .
( 2 ) . اساس ، آج ، لب : تذكيركم ، با توجّه به لت تصحيح شد .
( 3 ) . اساس ، آج ، لب : يذكّرون ، با توجّه به لت تصحيح شد .
( 4 ) . آف . با .
( 5 ) . آج ، لب ، آف : با .
( 6 ) . آج ، لب ، آن : يقول .
( 7 ) . مج ، وز ، مل شعر .
( 8 ) . مج ، وز ، مل ، لت : فهو بمنزلة قولك عشرة رجال جاؤني ، آج ، لب ، مل ، چاپ شعرانى ( 5 / 117 ) : فهو بمنزلة قولك الف رجل جاءنى او مائة رجل جاءنى و كم رجال جاؤني و جاءنى أيضا بمنزلة قولك عشرة رجال جاؤني و جمع .