آريم ( 1 ) و خوانيم آنچه در نامهء عمل او باشد ، و در خبر است كه رسول - عليه السّلام - گفت :
( ان الله يسأل كل احد بكلامه ليس بينه و بينه ترجمان )
، گفت :
خداى تعالى هر كس را كه سؤال كند به كلام خود سؤال كند و به خودى خود با او خطاب كند ، ميان ايشان ترجمانى نبود .
و قصّه ، كلامى باشد بعضى بر اثر بعضى ، من قولهم : قصّ أثره إذا اتّبعه ، و منه القصاص لأنّه يتلوا الجناية ، و منه القصّ الَّذي هو القطع لأنّه قطع على وجه التّتابع كقصّ الأظقار ، و منه القصّة للطَّرّة لأنّها مقطوعة على وتيرة واحدة .
و قوله : * ( بِعِلْمٍ ) * ، در او دو قول گفتند : يعنى آنچه ما به ايشان گوييم از سر عالمى گوييم ، و مراد به علم عالمى است ، و قول دوم آن است كه : مراد به علم معلوم است ، كقوله تعالى : وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِه إِلَّا بِما شاءَ ( 2 ) . آنگه سؤال مؤمنان بر وجه تذكير و تنبيه باشد . و سؤال كافران [ 135 - ر ] بر وجه توبيخ و تقريع تا به مقدار آن كه كافران را غم و وحشت [ بود ] ( 3 ) مؤمنان را سرور و بهجت بود . آنگه سؤال پيغامبران هم بر وجه تقريع و ملامت كافران بود ، چنان كه در قصّهء عيسى - عليه السّلام - برفت في قوله : أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّه ( 4 ) ، دگر آن كه قومى منكر باشند پيغامبران را في قوله : ما جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ ( 5 ) ، و اين وجه ضعيف است براى آن كه معنى آيت آن است : ( لئلا يقولوا ما جاءنا من بشير و لا نذير ) .
اگر گويند : چگونه جمع كنى از ميان اين دو آيت ، و مناقضه چگونه زايل كنى ميان ايشان - اعني هذه الاية و قوله : وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ ( 6 ) ، در يك آيت نفى سؤال كرد و در دگر آيت اثبات سؤال كرد - و اين مناقضه باشد ؟
يك جواب آن است كه : نفى سؤال از مجرمان نفى سؤال استعلام و استرشاد
هامش
( 1 ) . اساس : بر آوريم ، با توجّه به مج ، وز تصحيح شد .
( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 255 .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج ، وز افزوده شد .
( 4 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 116 .
( 5 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 19 .
( 6 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 78 .