ابن عامر و اهل كوفه خواندند : « قيما » به كسر « قاف » و فتح « يا » مخفّف على وزن فعل ، و باقى قرّاء به فتح « قاف » و كسر « ياى » مشدّد . و امّا قراءت عامّهء قرّاء وزن او فعيل باشد من قام يقوم و آن بناء مبالغه باشد ، اى بليغ الاستقامة و كذلك القيّوم ( 1 ) و القيّام ، و امّا قراءت كوفيان « قيّم » على وزن فعل باشد [ 131 - ر ] از بناء مصادر است كالشّبع و العوج ، و عوج نقيض قيم باشد و حمل النّقيض على النّقيض دور نباشد ، جز آن است كه بر اصل نيامد به « واو » چون عوج و حول و عوض و مخالف قياس آمد ، كما قالوا : جياد فى جمع جواد و الاصل جواد كالطَّوال . * ( مِلَّةَ إِبْراهِيمَ ) * ، بدل دينا قيما است ، و « حنيفا » نصب او بر حال است و معنى او گفته شده است چند جاى ، و « ملَّت » شريعت باشد و اشتقاق او من الاملال و الاملاء باشد كه رسول - عليه السّلام - املا كند آنچه به سمع توان دانستن از شرايع تا از او بنيوشند ( 2 ) يا يادگيرند و براى آن تخصيص كرد ابراهيم را - عليه السّلام - تا عرب راغبتر باشند اجابت و متابعت او كه ايشان از فرزندان ابراهيم بودند . و فرق ميان دين و ملَّت آن است كه دين عامتر است از ملَّت ، براى آن كه آن در عقليّات و شرعيّات استعمال كنند و اين در شرعيّات باشد دون عقليّات چنان كه بيان كرديم من الاملال ، و از آن جا گويند : دينى دين الملائكة و لا يقال ملَّتى ملَّة الملايكة . و اصل حنف ميل باشد ، و الحنيف المايل الى الاسلام ميلا لازما .
قال الزّجّاج و قيل الاستقامة ، و احنف هم مايل الاصابع باشد و هم آن كه جملهء پاى او به زمين ننشيند . * ( وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ) * ، يعنى ابراهيم - عليه السّلام - از جملهء مشركان نبود . آنگه گفت : بگوى اى محمّد كه نماز من . * ( وَنُسُكِي ) * ، در او سه قول گفتند : سعيد جبير و مجاهد و قتاده و سدّى و ضحّاك گفتند مراد ذبيحه است كه براى حج و عمره كشى ( 3 ) و حسن بصرى گفت : مراد دين است . زجّاج و جبّايى گفتند : عبادتي ، و قول اوّل از روى لغت قريبتر است و بر توسّع در دگر
هامش
( 1 ) . اساس ، آج ، لب : اليقوم .
( 2 ) . مج ، وز ، مل ، لت : بنويسد .
( 3 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب ، لت : كشتى .