كرديم يعنى اظهار فضل و تفضيل او به اين كتاب كرديم . و « محسنين » بر اين قول انبيايى باشند كه نه صاحب كتاب باشند ( 1 ) و مؤمنان باشند . و قولى دگر آن است كه : تماما للَّذين احسنوا . و « على » به معنى « لام » باشد براى آن كه مناقضاند : و عرب چنان كه نظير حمل كند نقيض بر نقيض حمل كند ، يقال : اتمّ عليه ، بمعنى اتمّ له ، قال الشّاعر ( 2 ) :
رعته اشهرا و حلا عليها
فطار النّىّ فيها و استغارا
اى حلالها ، حسن و قتاده گفتند : اتمام كرامته فى الجنّة على احسانه فى الدّنيا ، تا به آن احسان كه در دنيا كرد كرامت او در بهشت تمام كند . ابو مسلم گفت تماما على الَّذي احسن ، يعنى ابراهيم حين دعا اللَّه لولده فقال : وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ ( 3 ) ، حق تعالى منّت نهاد بر ابراهيم به نعمتى كه با موسى كرد براى آن كه به دعاى او بود و صلاح در اجابت آن بود و نصب او بر حال است ، و اهل معانى گفتند : على آن جا براى آن آورد تا بدانند كه اين نه تمامى است بعد النّقصان انّما هو تمام على وجه الضّعف و الزّيادة ، كه زاد و ضاعف با « على » استعمال كنند و در شاذ خواندند : على الَّذي ( 4 ) احسن ( 5 ) به رفع على تقدير هو احسن . و تفصيلا لكلّ شىء ، و تفصيل و تبيين هر چيزى را كه موسى - عليه السّلام - و قومش را در شرع ايشان به آن محتاج بودند . * ( وَهُدىً وَرَحْمَةً ) * ، اى بيانا و لطفا و حجّة ، و نصب « تماما » و اين اسماء ديگر شايد كه بر مفعول له باشد . * ( لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ ) * تا باشد كه ايشان را به جزاى خدا ايمان آرند و جزا [ را ] ( 6 ) لقا خواند براى تعظيم او را و تفخيم شأن او را براى آن كه جزا در سرايى باشد كه تولَّاى آن كار و آن جاى به او باشد - جلّ جلاله .
* ( وَهذا كِتابٌ ) * : اشاره به « هذا » به قرآن است ، گفت : اين كتابى است كه ما
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب ، لت : بودند .
( 2 ) . مج ، وز ، مل شعر .
( 3 ) . سورهء شعراء ( 26 ) آيهء 84 .
( 4 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب : الَّذين .
( 5 ) . آن : احسنوا .
( 6 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج افزوده شد .