و در « تتلوا » اين سه قول گفتند كه برفت از دروغ و قراءت و متابعت ، * ( عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ ) * ، بر پادشاهى سليمان . و بعضى گفتند مراد آن است كه : على عهد سليمان ، بر عهد سليمان ، يعنى در روزگار سليمان * ( وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ ) * ، آنگه حق تعالى براءت ساحت سليمان را بيان كرد ، گفت : سليمان كافر نبود ، يعنى ساحر نبود براى آن كه چون ساحر اعتقاد صحّت سحر كند كافر بود . * ( وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا ) * ، و لكن كافر و ساحر شياطين بودند كه سحر ايشان كردند و حوالت بر سليمان كردند .
و كوفيان و شاميان خواندند : و لكن الشّياطين ، به تخفيف « نون لكن » و به رفع « شياطين » . و باقى قرّاء به تشديد « نون لكنّ » و نصب « شياطين » ، براى آن كه انّ و انّ و كأنّ و لكنّ را چون « نون » او ( 1 ) تخفيف كنند ، عمل او باطل شود اعنى عمل نصب و رفع ، و او بمثابه حرفى شود كه عمل نكند ، و اسم مرفوع بماند بر مبتدا و خبر .
* ( يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ ) * ، مردمان را جادوى مىآموختند ، بدان كه سحر حيلتى باشد كه وجه آن پوشيده بود ( 2 ) جنس آن كه مشعبدان كنند و جنس آن كه سحرهء فرعون كردند از آن كه عصاها مجوّف كردند و رسنها از اديم بدوختند مار پيكر و اژدها پيكر ، و ميانهء آن پر از زيبق كردند و زير زمين مجوّف كردند و آتش بر افروختند ( 3 ) ، و وقت چاشتگاه ( 4 ) آفتاب گرم شد گرماى آتش و گرماى آفتاب از زير و بالا اثر كرد [ 120 - ر ] حبال و عصىّ از آن جيوه ( 5 ) به جنبش در آمد ، چنان مىنمود كه بخواهد رفتن ، چنان كه حق تعالى گفت : يُخَيَّلُ إِلَيْه مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى ( 6 ) ، اين نوع ( 7 ) سحر است .
و نوعى دگر هم از باب حيل باشد ، چنان كه گويند : زنى بود و شوهرى داشت ، آن شوهر او برفت و زنى ديگر كرد . اين زن اول بيامد و پيرزنى را گفت كه دعوى ساحرى كردى كه : تدبيرى توانى كردن كه اين شوهر من اين زن را رها كند ؟
گفت : تدبيرى توانم كردن كه او را به دست خويشتن بكشد .
آنگه برخاست و بنزديك اين زن دوم آمد و او را گفت : چگونه مىباشى با
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها را .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : باشد .
( 3 ) . مج : بر او روختند ، وز : بر او دوختند ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ريختند .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر كه .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها يعنى زيبق .
( 6 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 66 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز لب : نوعى .