قتل عمد جز قصاص خواهد ، و ديت موقوف باشد بر رضاى قاتل . و مذهب شافعى آن است كه : ولىّ دم مخيّر است از ميان سه چيز : قصاص و ديت و عفو . دليل بر صحّت مذهب درست ، قوله : * ( فَمَنْ عُفِيَ لَه مِنْ أَخِيه ) * ، بر قول اين مفسّران ، چون عفو آن خواهد كه از قصاص يا ( 1 ) ديت عدول كند به طريق عفو ، اگر مخيّر بودى لفظ عفو نيكو نبودى ( 2 ) . آنگه اگر بر ديت قرار افتد ( 3 ) ، در خالص مال او باشد در قتل عمد ، و بر عاقله چيزى نباشد
لقوله - عليه السّلام : لا يعقل العاقلة عمدا و لا عبدا و لا اعترافا و لا صلحا .
و قوله : * ( مِنْ أَخِيه ) * ( 4 ) * ( ) * ، بهرى از مفسّران گفتند : براى آتش برادر قاتل خواند كه به قتلى كه فسق است از آن بنشود ( 5 ) كه برادر او باشد ، براى آن كه از آن بنشود كه مؤمن باشند ( 6 ) ، و مؤمنان برادرانند . و گفتهاند : اخوّت نسب خواست ، و گفتند : تخصيص كنيم به تائب ، و گفتند : اين حكمى است كه خداى تعالى گفت پيش از وقوع قتلى محقّق ، و اين همه تأويل باشد و عدول از ظاهر و حقيقت تا فاسق را به فسق از ايمان ببرند ، و قد أبى ( 7 ) كتاب اللَّه الَّا ان يكون أخاه فى الإيمان . و قولى ديگر آن است كه : * ( فَمَنْ عُفِيَ لَه مِنْ أَخِيه شَيْءٌ ) * ، ضمير در « له » راجع باشد با ولىّ خون . و * ( مِنْ أَخِيه ) * ، ضميرش راجع است با « من » و برادر قاتل است . و معنى « عفو » آن است در اين قول كه :
جاءه ( 8 ) الامر عفوا صفوا ، يعنى من صار اليه من اخيه دية مقتول له عفوا ( 9 ) من غير مشقّة و لا كدّ فليتّبعه بمعروف ، يعنى هر كس را كه چيزى [ 213 - پ ] به او رسد از ديت مقتولى عفوا صفوا بىرنجى بايد تا حكم بكند ( 10 ) و آن دهنده نيز به قاعده بدهد ، و در اين وجه تعسّفى هست براى آن كه از ظاهر آيت ، اين دشخوار ( 11 ) معلوم شود .
و وجهى دگر آن است كه : آن جا كه ديت واجب شود هم مغلَّظه است و هم ( 12 ) مخفّفه - چنان كه بيان كرده شد - آن را كه ديت مغلَّظه رسد با مخفّفه كند عفو كرده
هامش
( 1 ) . لب ، فق : با ( بى نقطه ) .
( 2 ) . مج : بودى .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ديت .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر شىء .
( 5 ) . فق ، مب ، مر : بشنود .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : باشد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : أتى .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : جاء .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها بجز وز صفوابى .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : تحكّم نكند .
( 11 ) . مب : دشوار .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها : است يا .